Οριστικά ενέκρινε σήμερα το Συμβούλιο της ΕΕ το νέο ευρωπαϊκό καθεστώς για την επιστροφή όσων παράτυπων μεταναστών δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην Ένωση, ολοκληρώνοντας τη νομοθετική διαδικασία και ανοίγοντας πλέον τον δρόμο και για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής (Return Hubs) σε τρίτες χώρες. Οι νέοι κανόνες αναμένεται να τεθούν σε ισχύ τις προσεχείς εβδομάδες και συμπληρώνουν το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης συμμετέχει ήδη μαζί με τη Γερμανία, την Αυστρία, την Ολλανδία και τη Δανία στην ομάδα των πέντε χωρών που προωθούν τη δημιουργία κόμβων επιστροφής εκτός ΕΕ. Οι πέντε έχουν περάσει από τις πολιτικές διακηρύξεις στην επεξεργασία συγκεκριμένου μοντέλου συνεργασίας με τρίτες ασφαλείς χώρες, ιδίως στην Αφρική. Στόχος της ελληνικής πλευράς είναι να υπάρξουν συμφωνίες εντός του 2026 ώστε ο πρώτος τέτοιος κόμβος να μπορεί να λειτουργήσει μέσα στο 2027.
Στο ίδιο Συμβούλιο ο Πλεύρης παρουσίασε παράλληλα την ελληνική πρόταση για έκτακτο ευρωπαϊκό μηχανισμό σε περιπτώσεις μαζικών μεταναστευτικών ροών, με αυξημένη επιτήρηση των συνόρων και δυνατότητα αναστολής του ασύλου σε εξαιρετικές συνθήκες, όπως αυτές που, κατά την ελληνική θέση, καταγράφηκαν στον Έβρο και πρόσφατα στη Θέουτα.
Ελλάδα υπέρ, μόνη κατά η Ισπανία
Στην τελική ψηφοφορία 23 κράτη-μέλη ψήφισαν υπέρ, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα. Η Ισπανία ήταν η μόνη χώρα που ψήφισε κατά, ενώ το Βέλγιο απείχε.
Η ισπανική αρνητική ψήφος έχει ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον, καθώς η Μαδρίτη έχει εκφράσει επιφυλάξεις απέναντι στη λογική της μεταφοράς επιστροφών σε τρίτες χώρες και στους κόμβους επιστροφής. Δεν έχει, πάντως, δημοσιοποιηθεί αναλυτική σημερινή αιτιολόγηση που να επιτρέπει να αποδοθεί η αρνητική ψήφος αποκλειστικά σε αυτό το σημείο.
Ο νέος Κανονισμός δίνει στα κράτη περισσότερα εργαλεία για να πραγματοποιούν επιστροφές και θεσπίζει κοινές διαδικασίες σε ολόκληρη την ΕΕ για υπηκόους τρίτων χωρών που δεν δικαιούνται να παραμένουν στο ευρωπαϊκό έδαφος. Η πολιτική συμφωνία Συμβουλίου και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είχε επιτευχθεί τον Ιούνιο και η σημερινή απόφαση αποτελεί πλέον το τελικό νομοθετικό βήμα.
Το Συμβούλιο επισημαίνει τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων
Με δεδομένες τις επικρίσεις που έχουν διατυπωθεί για το νέο σύστημα, ιδίως για τη δυνατότητα μεταφοράς ανθρώπων σε τρίτες χώρες, το Συμβούλιο υπογραμμίζει ρητά ότι όλα τα μέτρα που συνδέονται με τις επιστροφές πρέπει να εφαρμόζονται με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Η προστασία αυτή αφορά και τις συμφωνίες για τους κόμβους επιστροφής, οι οποίες θα πρέπει να συμμορφώνονται με τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις αρχές του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Υποχρέωση συνεργασίας – Από περικοπή παροχών έως ποινικές κυρώσεις
Οι νέοι κανόνες επιβάλλουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις στους υπηκόους τρίτων χωρών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής. Θα πρέπει να εγκαταλείπουν το κράτος-μέλος στο οποίο βρίσκονται και να συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές για την επιστροφή τους.
Η μη συνεργασία μπορεί να έχει συνέπειες. Ανάλογα με όσα προβλέπει η εθνική νομοθεσία, θα είναι δυνατόν να επιβάλλεται μείωση επιδομάτων και παροχών, να μην παρέχονται κίνητρα που προορίζονται για την οικειοθελή επιστροφή, να επιβάλλονται χρηματικά πρόστιμα ή ακόμη και ποινικές κυρώσεις όπου αυτές προβλέπονται από το εθνικό δίκαιο.
Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής
Μία από τις βασικές καινοτομίες είναι η καθιέρωση της Ευρωπαϊκής Εντολής Επιστροφής (European Return Order).
Πρόκειται για ένα κοινό έντυπο στο οποίο τα κράτη-μέλη θα καταχωρίζουν τα βασικά στοιχεία μιας απόφασης επιστροφής. Με τον τρόπο αυτό, ένα άλλο κράτος-μέλος θα έχει τις αναγκαίες πληροφορίες ώστε να μπορεί να αναγνωρίσει απόφαση επιστροφής που έχει ήδη εκδοθεί σε άλλη χώρα της ΕΕ.
Η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής θα παραμείνει προς το παρόν προαιρετική. Τρία χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του Κανονισμού θα γίνει επανεξέταση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορεί τότε να καταθέσει νομοθετική πρόταση για να καταστεί η αναγνώριση υποχρεωτική.
Αυστηρότεροι κανόνες για όσους θεωρούνται κίνδυνος για την ασφάλεια.
Ιδιαίτερα αυστηρό πλαίσιο προβλέπεται για υπηκόους τρίτων χωρών που θεωρούνται ότι αποτελούν κίνδυνο για την ασφάλεια.
Τα κράτη-μέλη θα μπορούν, εφόσον το μέτρο είναι δικαιολογημένο και αναλογικό προς τον κίνδυνο, να επιβάλλουν ακόμη και απαγόρευση εισόδου αόριστης διάρκειας.
Παράλληλα, ο νέος Κανονισμός επιτρέπει σε τέτοιες περιπτώσεις κράτηση για διάστημα μεγαλύτερο των 24 μηνών.
Κόμβοι επιστροφής σε χώρες εκτός ΕΕ
Ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα αλλά και πολιτικά σημαντικά στοιχεία είναι η δυνατότητα δημιουργίας κόμβων επιστροφής (Return Hubs) εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τα κράτη-μέλη θα μπορούν να επιστρέφουν σε τέτοιους κόμβους πρόσωπα τα οποία δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ και για τα οποία έχει ήδη εκδοθεί απόφαση επιστροφής.
Απαραίτητη προϋπόθεση θα είναι να υπάρχει συμφωνία ή ρύθμιση με την τρίτη χώρα όπου θα βρίσκεται ο κόμβος. Τέτοια συμφωνία θα μπορεί να συναφθεί μόνο με χώρα που σέβεται τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται ρητά από αυτές τις συμφωνίες.
Οι κόμβοι μπορούν να αποτελούν είτε τον τελικό προορισμό ενός προσώπου είτε ενδιάμεσο σταθμό για την περαιτέρω επιστροφή του στη χώρα καταγωγής ή σε άλλη τρίτη χώρα.
«Δύο στους τρεις δεν φεύγουν»
Το μέγεθος του προβλήματος που επιχειρεί να αντιμετωπίσει ο νέος Κανονισμός αποτύπωσε ο Ιρλανδός υπουργός Δικαιοσύνης, Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης Τζιμ Ο’Κάλαχαν.
Όπως ανέφερε, περίπου δύο στους τρεις ανθρώπους που λαμβάνουν εντολή να εγκαταλείψουν την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν φεύγουν τελικά, υποστηρίζοντας ότι οι νέοι κανόνες θα βοηθήσουν τα κράτη να πραγματοποιούν τις επιστροφές ταχύτερα και αποτελεσματικότερα.
Πότε αρχίζουν να εφαρμόζονται
Μετά τη σημερινή οριστική έγκριση, ο Κανονισμός θα δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα τεθεί σε ισχύ την επόμενη ημέρα από τη δημοσίευσή του διαδικασία που αναμένεται να ολοκληρωθεί μέσα στις προσεχείς εβδομάδες.
Δεν θα εφαρμοστούν, ωστόσο, όλες οι διατάξεις ταυτόχρονα. Οι προβλέψεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, τους κόμβους επιστροφής θα εφαρμοστούν αμέσως μετά την έναρξη ισχύος του Κανονισμού.
Άλλες διατάξεις, για τις οποίες απαιτείται προπαρασκευαστική εργασία από τα κράτη-μέλη, θα αρχίσουν να εφαρμόζονται έναν χρόνο μετά την έναρξη ισχύος.
Η σημερινή απόφαση μετατρέπει έτσι σε οριστικό ευρωπαϊκό δίκαιο ένα από τα κεντρικά κομμάτια της νέας μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ: ένα ενιαίο σύστημα επιστροφών, με περισσότερες υποχρεώσεις για όσους δεν έχουν δικαίωμα παραμονής, αυστηρότερες ρυθμίσεις για υποθέσεις ασφαλείας και —για πρώτη φοράσαφή νομική δυνατότητα δημιουργίας κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες.
