Η είδηση πέρασε από τις οθόνες μας με τη συνηθισμένη ταχύτητα. Μέχρι το 2035 οι μουσουλμάνοι ενδέχεται να ξεπεράσουν αριθμητικά τους χριστιανούς παγκοσμίως. Μια ακόμη επιστημονική μελέτη, μερικοί εντυπωσιακοί τίτλοι και αρκετή διαδικτυακή αναστάτωση. Μόνο που αυτή τη φορά οι αριθμοί αξίζουν περισσότερη προσοχή. Όχι επειδή η πίστη είναι διαγωνισμός πληθυσμών, αλλά επειδή πίσω από τις δημογραφικές μεταβολές διαμορφώνονται βαθύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές αλλαγές.
Η έρευνα του Pew Research Center, σε συνεργασία με το πολωνικό CASPAR, βασίζεται σε δημογραφικά δεδομένα για γεννήσεις, ηλικιακή σύνθεση, μετακινήσεις πληθυσμών και αλλαγές θρησκευτικής ταυτότητας. Δεν πρόκειται για αυθαίρετη εικασία, αλλά για επιστημονική προβολή με συγκεκριμένες παραδοχές. Ούτε, βεβαίως, για προφητεία που αποκλείεται να διαψευστεί. Το σημαντικότερο εύρημα δεν αφορά μόνο την αριθμητική άνοδο του Ισλάμ. Αφορά και τη σταδιακή απομάκρυνση μεγάλου μέρους της Δύσης από τον Χριστιανισμό. Στην Ευρώπη, το ποσοστό των χριστιανών υπολογίζεται ότι θα μειωθεί από 67% το 2020 σε 52% το 2070. Αντιθέτως, οι μουσουλμάνοι προβλέπεται να αυξηθούν από 6% σε 13%. Ας μην αναζητούμε, λοιπόν, εξηγήσεις αποκλειστικά έξω από τα σύνορά μας.
Η Ευρώπη δεν εγκαταλείπει τις χριστιανικές της ρίζες επειδή κάποιος της τις αφαιρεί. Ένα σημαντικό μέρος των πολιτών της απομακρύνεται οικειοθελώς από αυτές. Και εδώ βρίσκεται το πραγματικά ενδιαφέρον ζήτημα. Στη δημόσια ζωή των δυτικών κοινωνιών, η χριστιανική παράδοση αντιμετωπίζεται συχνά περισσότερο ως πολιτιστικό κατάλοιπο παρά ως ζωντανή πηγή αξιών. Οι εκκλησίες γίνονται τουριστικά αξιοθέατα, οι εορτές εμπορικές εκστρατείες και η θρησκευτική ταυτότητα περιορίζεται σε οικογενειακές αναμνήσεις.
Χριστούγεννα χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Γέννηση. Πάσχα χωρίς ουσιαστική αναφορά στην Ανάσταση. Μια πολιτιστική κληρονομιά που διατηρούμε στην αρχιτεκτονική, αλλά δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε στη δημόσια συζήτηση. Και το παράδοξο γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η ίδια η Δύση εμφανίζεται πρόθυμη να γνωρίσει, να σεβαστεί και να προβάλει κάθε διαφορετική θρησκευτική παράδοση, αλλά συχνά αδυνατεί να μιλήσει με την ίδια φυσικότητα για τη δική της. Λες και ο σεβασμός προς τον άλλον προϋποθέτει την αποκήρυξη του εαυτού μας. Μια παράξενη αντίληψη προόδου, που αντιμετωπίζει τη μνήμη περίπου ως ενοχλητικό βάρος.
Ασφαλώς, η θρησκευτική ελευθερία περιλαμβάνει και το δικαίωμα της απομάκρυνσης από οποιαδήποτε πίστη. Κανείς δεν οφείλει να είναι χριστιανός επειδή γεννήθηκε στην Ευρώπη. Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στην ελευθερία της συνείδησης και στην αντίληψη ότι κάθε αναφορά στη χριστιανική κληρονομιά αποτελεί περίπου κοινωνικό ατόπημα. Η συμπερίληψη δεν μπορεί να σημαίνει αποσιώπηση της ιστορίας. Και η ανεκτικότητα δεν απαιτεί από έναν πολιτισμό να προσποιείται ότι γεννήθηκε χθες. Την ίδια στιγμή, σε ορισμένες χώρες όπου εφαρμόζονται αυστηρές εκδοχές της σαρία, οι θρησκευτικές ελευθερίες, η ισότητα των φύλων και τα δικαιώματα των μειονοτήτων αντιμετωπίζουν σοβαρούς περιορισμούς. Αυτό είναι πραγματικό πρόβλημα και δεν αντιμετωπίζεται με ευγενικές υπεκφυγές.
Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι κάθε μουσουλμάνος επιθυμεί την επιβολή θρησκευτικού νόμου ή ότι η δημογραφική ανάπτυξη του Ισλάμ συνεπάγεται κατάργηση των ευρωπαϊκών συνταγμάτων. Η ίδια η μελέτη προβλέπει ότι η μεγάλη πλειονότητα της αύξησης του μουσουλμανικού πληθυσμού θα σημειωθεί σε χώρες που δεν έχουν ακόμη μουσουλμανική πλειοψηφία. Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι αν η Ευρώπη θα κατακτηθεί δημογραφικά. Είναι αν διαθέτει την αυτοπεποίθηση να υπερασπιστεί χωρίς εκπτώσεις τη θρησκευτική ελευθερία, την ισότητα ενώπιον του νόμου και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Για όλους. Χριστιανούς, μουσουλμάνους, πιστούς άλλων θρησκειών και ανθρώπους χωρίς θρησκευτική πίστη. Δεν γίνεται να καταγγέλλουμε δικαιολογημένα τις διακρίσεις στο όνομα της θρησκείας και συγχρόνως να αντιμετωπίζουμε με αμηχανία την υπεράσπιση της δικής μας πολιτιστικής ταυτότητας. Ούτε να μιλάμε ασταμάτητα για δικαιώματα, αποφεύγοντας τη δύσκολη συζήτηση για τα όρια ανάμεσα στη θρησκευτική ελευθερία και στην επιβολή θρησκευτικών κανόνων στους άλλους.
Ας αναρωτηθούμε, μάλιστα, πόσο πειστική είναι μια κοινωνία που διακηρύσσει καθημερινά τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, αλλά δυσκολεύεται να εξηγήσει ποιες αρχές θεωρεί αδιαπραγμάτευτες. Η ελευθερία δεν διασφαλίζεται με συνθήματα ούτε η δημοκρατία επιβιώνει χάρη στην καλή προαίρεση. Χρειάζονται πολίτες που γνωρίζουν τα δικαιώματά τους, θεσμούς που τα προστατεύουν και την αποφασιστικότητα να μη γίνονται εκπτώσεις όταν αυτά απειλούνται. Η δημοκρατία δεν χρειάζεται να απολογείται επειδή προστατεύει την ελευθερία. Χρειάζεται, όμως, να την προστατεύει με συνέπεια.
Και ο Χριστιανισμός δεν θα ανακτήσει την επιρροή του με δημογραφικούς συναγερμούς, πολιτιστικούς ανταγωνισμούς ή νοσταλγία για εποχές κρατικής επιβολής. Θα κριθεί από το κατά πόσο οι ίδιοι οι χριστιανοί εξακολουθούν να πιστεύουν, να ζουν και να μεταδίδουν όσα διακηρύσσουν. Γιατί ένας πολιτισμός δεν χάνεται όταν ο διπλανός του πιστεύει διαφορετικά. Κινδυνεύει όταν ο ίδιος παύει να γνωρίζει τι πιστεύει, τι υπερασπίζεται και γιατί αξίζει να το διατηρήσει.