Η 19η Νοεμβρίου 2026 ενδέχεται να αποδειχθεί σημαντική ημερομηνία για τη διεθνή διπλωματία. Στη Σεντζέν της Κίνας, στο περιθώριο της συνόδου του APEC, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Σι Τζινπίνγκ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν συμμετείχαν στην πρώτη επίσημη τριμερή συνάντηση των ηγετών των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και της Ρωσίας. Η εικόνα των τριών ισχυρότερων πυρηνικών δυνάμεων στο ίδιο τραπέζι είχε από μόνη της ιστορικό συμβολισμό. Η εξέλιξη, όμως, που προσέδωσε ουσιαστικότερο πολιτικό περιεχόμενο στη συνάντηση ήταν η δημοσιοποίηση μιας τετραμερούς «Διακήρυξης Ειρήνης» από τα κινεζικά κρατικά μέσα.
Το κείμενο περιλαμβάνει τέσσερις βασικούς άξονες: μεταρρύθμιση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, ενεργειακή ασφάλεια, αρχές που αφορούν τη διεθνή ποινική δικαιοσύνη και διάλογο για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων. Δεν πρόκειται για μια ολοκληρωμένη συμφωνία επίλυσης των διεθνών συγκρούσεων. Είναι, όμως, μια κοινή πολιτική διατύπωση τριών δυνάμεων που διαθέτουν μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας και τεράστια στρατιωτική, οικονομική και γεωπολιτική ισχύ.
Χρειάζεται, πάντως, μια διευκρίνιση: δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν η συγκεκριμένη διακήρυξη αποτελεί ακριβώς το κοινό ανακοινωθέν που είχε προαναγγελθεί ή χωριστή ανακοίνωση των κινεζικών κρατικών μέσων. Η διάκριση αυτή έχει σημασία για την τυπική αποτίμηση του κειμένου, χωρίς να αναιρεί την πολιτική βαρύτητα του περιεχομένου του.
ΟΗΕ: Μεταρρύθμιση ή ενίσχυση της ισχύος των μεγάλων;
Το πρώτο σημείο αφορά τη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ. Οι τρεις ηγέτες δηλώνουν ότι, ως μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, επιθυμούν να προωθήσουν αλλαγές ώστε ο Οργανισμός να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις παγκόσμιες προκλήσεις και να εκπληρώνει την αποστολή του για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.
Η διατύπωση είναι θετική ως προς τον στόχο. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι ποια μεταρρύθμιση εννοείται και προς όφελος ποιου. Ο ΟΗΕ δεν μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό επικύρωσης των επιλογών των ισχυρότερων κρατών. Η αποτελεσματικότητά του προϋποθέτει αντιπροσωπευτικότητα, ισότιμη συμμετοχή και σεβασμό στον Καταστατικό Χάρτη.
Η διεθνής ειρήνη δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από τη σύμπτωση των συμφερόντων των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας. Απαιτεί κανόνες που δεσμεύουν όλους, ανεξαρτήτως ισχύος.
Ενέργεια: Η νέα γεωπολιτική γλώσσα
Ο δεύτερος άξονας της διακήρυξης αφορά την ενέργεια. Οι τρεις χώρες δηλώνουν ότι σχεδιάζουν να αυξήσουν την παραγωγή και την προσφορά διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων και επαναβεβαιώνουν τη σημασία της σταθερότητας των ενεργειακών ροών.
Η αναφορά αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η αστάθεια στα Στενά του Ορμούζ επηρεάζουν άμεσα την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Η ενέργεια δεν είναι πλέον μόνο οικονομικό αγαθό. Είναι μέσο άσκησης επιρροής, εργαλείο πίεσης και παράγοντας στρατηγικής ασφάλειας.
Ωστόσο, η διακήρυξη δεν κατονομάζει τα Στενά του Ορμούζ, ούτε προβλέπει συγκεκριμένες ρυθμίσεις για την Ανατολική Μεσόγειο. Δεν αναφέρεται σε αγωγούς, θαλάσσιες διαδρομές ή ηλεκτρικές διασυνδέσεις. Επομένως, δεν πρέπει να της αποδοθούν δεσμεύσεις που δεν περιλαμβάνει.
Για την Ελλάδα, πάντως, η σημασία είναι προφανής. Η ελληνική ναυτιλία, οι ενεργειακές υποδομές, η Αλεξανδρούπολη, η Ρεβυθούσα και οι διασυνδέσεις αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική αξία σε έναν κόσμο όπου η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης των μεγάλων δυνάμεων.
Το πιο ευαίσθητο σημείο: Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο
Το τρίτο σημείο της διακήρυξης είναι ίσως το πιο πολιτικά φορτισμένο. Οι τρεις ηγέτες υπογραμμίζουν τη σημασία της κρατικής συναίνεσης και του σεβασμού της ασυλίας κρατικών αξιωματούχων, ενώ αναφέρουν ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και παρόμοιοι οργανισμοί δεν πρέπει να καταχρώνται τη δικαιοδοσία τους.
Η διατύπωση δεν είναι ουδέτερη. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν υπόκειται σε ένταλμα σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου από τον Μάρτιο του 2023, για φερόμενα εγκλήματα πολέμου που συνδέονται με την παράνομη απέλαση και μεταφορά παιδιών από κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει, επίσης, εκφράσει δημόσια έντονη κριτική προς το Δικαστήριο, χαρακτηρίζοντάς το εκτός ελέγχου.
Δεν είναι, συνεπώς, παράλογο να εκτιμηθεί ότι η συγκεκριμένη διατύπωση εξυπηρετεί και πολιτικές επιδιώξεις που συνδέονται με τις αντιδράσεις των ΗΠΑ και της Ρωσίας απέναντι στη διεθνή ποινική δικαιοσύνη.
Χρειάζεται, ωστόσο, να είμαστε ακριβείς: η διακήρυξη δεν ακυρώνει το Καταστατικό της Ρώμης, δεν καταργεί τα εντάλματα του Δικαστηρίου και δεν μεταβάλλει αυτομάτως τις διεθνείς υποχρεώσεις των κρατών που είναι συμβαλλόμενα μέρη. Η πολιτική διαφωνία τριών ηγετών δεν μπορεί από μόνη της να ανατρέψει το ισχύον διεθνές νομικό πλαίσιο.
Για την Ελλάδα, η ανεξαρτησία της διεθνούς δικαιοσύνης αποτελεί ζήτημα αρχής. Η χώρα έχει κάθε λόγο να υποστηρίζει θεσμούς που λειτουργούν με βάση κανόνες και όχι με βάση τη βούληση των ισχυρών. Εάν η διεθνής ποινική δικαιοσύνη αποδυναμωθεί μέσω πολιτικών συμφωνιών, το πλήγμα δεν θα αφορά μόνο το παρόν. Θα αφορά την αξιοπιστία ολόκληρου του συστήματος διεθνούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Πυρηνικά: Η διακήρυξη της ειρήνης και η πραγματικότητα της αποτροπής
Ο τέταρτος άξονας επαναλαμβάνει μια θεμελιώδη αρχή: ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει να διεξαχθεί. Οι τρεις χώρες δηλώνουν ότι θα συμμετάσχουν σε διάλογο για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων και την αποτροπή της διάδοσης.
Η δήλωση είναι σημαντική, ιδίως μετά τη λήξη της συνθήκης New START τον Φεβρουάριο του 2026. Ωστόσο, η διαφορά ανάμεσα στη διακήρυξη και στην πραγματική συμφωνία ελέγχου των εξοπλισμών παραμένει τεράστια. Οι ΗΠΑ και η Ρωσία διαθέτουν τα μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια, ενώ η Κίνα αναπτύσσει τις δικές της δυνατότητες και δεν έχει αποδεχθεί μέχρι σήμερα τη συμμετοχή της σε διαπραγματεύσεις με όρους που θεωρεί άνισους.
Η πραγματική δοκιμασία θα είναι εάν ο διάλογος οδηγήσει σε διαφανείς δεσμεύσεις, μηχανισμούς επαλήθευσης και ουσιαστικό περιορισμό των κινδύνων. Διαφορετικά, η διακήρυξη θα παραμείνει μια πολιτικά ισχυρή αλλά πρακτικά περιορισμένη διατύπωση.
Η σκιά της Γιάλτας
Οι συγκρίσεις με τη Γιάλτα του 1945 είναι αναπόφευκτες. Τότε, οι ηγέτες των νικητριών δυνάμεων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συζήτησαν τη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, τη Γερμανία και το μέλλον της Ευρώπης. Η μετέπειτα επικράτηση της σοβιετικής επιρροής στην Ανατολική Ευρώπη ανέδειξε το χάσμα ανάμεσα στις διακηρύξεις περί ελεύθερης πολιτικής επιλογής και στους πραγματικούς συσχετισμούς ισχύος.
Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι στη Σεντζέν συμφωνήθηκε διανομή του κόσμου ή συγκεκριμένες σφαίρες επιρροής. Η ανησυχία, όμως, είναι υπαρκτή: όταν οι μεγάλες δυνάμεις διαμορφώνουν κοινές θέσεις για τη διεθνή τάξη, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των κρατών που επηρεάζονται άμεσα, δημιουργείται ο κίνδυνος μιας νέας πολιτικής τετελεσμένων.
Η Ουκρανία είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Η ειρήνη είναι αναγκαία, αλλά δεν μπορεί να επιβληθεί ερήμην της ίδιας της χώρας ούτε να νομιμοποιήσει την απόκτηση εδαφών διά της βίας. Αντίστοιχα, η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο συνεννόησης Ουάσιγκτον, Μόσχας και Πεκίνου χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της Ευρώπης.
Ελλάδα, Κύπρος και Ανατολική Μεσόγειος
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η νέα πραγματικότητα έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Τουρκία επιδιώκει να αναβαθμίσει τον ρόλο της, αξιοποιώντας τη γεωγραφική της θέση, τη στρατιωτική της ισχύ και τις σχέσεις της με διαφορετικά κέντρα εξουσίας. Η στρατηγική της αξία, όμως, δεν μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική νομιμοποίηση των μονομερών αναθεωρητικών αξιώσεών της.
Τα δικαιώματα της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αποτελούν αντικείμενο συναλλαγής τρίτων κρατών. Η υφαλοκρηπίδα, η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, τα δικαιώματα των νησιών και η κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας κρίνονται με βάση το διεθνές δίκαιο και όχι με βάση τους εκάστοτε συσχετισμούς ισχύος.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο Great Sea Interconnector. Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ αποτελεί στρατηγικό έργο ενεργειακής ασφάλειας και ενίσχυσης της ευρωπαϊκής διασυνδεσιμότητας. Η προστασία των δικαιωμάτων πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων και η υλοποίηση του έργου σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο δεν μπορούν να εξαρτώνται από μονομερείς διεκδικήσεις τρίτων κρατών.
Η Αθήνα και η Λευκωσία οφείλουν να παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις και να διασφαλίζουν ότι η ενεργειακή και γεωπολιτική αναβάθμιση της περιοχής δεν θα γίνει σε βάρος της διεθνούς νομιμότητας.
Η ειρήνη δεν μπορεί να είναι προνόμιο των ισχυρών
Η διακήρυξη της Σεντζέν δεν αποτελεί από μόνη της νέα διεθνή συνθήκη ούτε αποδεικνύει ότι οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν να μοιράσουν τον κόσμο. Αποτελεί, όμως, μια σαφή πολιτική ένδειξη ότι οι τρεις μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να διαμορφώσουν κοινό πλαίσιο σε κρίσιμα ζητήματα: από τον ΟΗΕ και την ενέργεια έως τη διεθνή δικαιοσύνη και τα πυρηνικά.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν αυτή η συνεργασία θα ενισχύσει τους διεθνείς θεσμούς ή θα τους προσαρμόσει στις ανάγκες των ισχυρότερων κρατών. Εάν θα συμβάλει στην ειρήνη ή θα δημιουργήσει ένα σύστημα επιλεκτικής εφαρμογής των κανόνων.
Η Ελλάδα δεν έχει λόγο να φοβάται τη συνεννόηση των μεγάλων δυνάμεων. Έχει, όμως, κάθε λόγο να ανησυχεί εάν η συνεννόησή τους στηριχθεί στην παραδοχή ότι τα δικαιώματα των μικρότερων κρατών μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ανταλλαγής.
Μια νέα Γιάλτα δεν θα ήταν επικίνδυνη επειδή τρεις ηγέτες κάθονται στο ίδιο τραπέζι. Θα ήταν επικίνδυνη εάν αποφάσιζαν ότι η κυριαρχία, η δικαιοσύνη και η διεθνής νομιμότητα ισχύουν μόνο στον βαθμό που εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους.
Η ειρήνη δεν μπορεί να οικοδομείται με την επιβράβευση της ισχύος. Και η διεθνής τάξη δεν μπορεί να στηρίζεται σε κανόνες που οι ισχυροί επιλέγουν πότε θα εφαρμόσουν.