Στο Κολέγιο Μέρτον της Οξφόρδης υπάρχει ένα παλιό σεντούκι. Στον Μεσαίωνα, έπρεπε να κληθούν τρεις κάτοχοι κλειδιών για να αποκαλυφθεί το πολύτιμο περιεχόμενο του. Μόνο που στην προκειμένη περίπτωση, ο θησαυρός δεν ήταν χρυσός ή κοσμήματα, αλλά βιβλία.
Είναι όμως η παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο; Σύμφωνα με το αφιέρωμα του BBC, υπήρξαν ενθουσιώδεις φοιτητές της Οξφόρδης που απέδωσαν αυτόν τον χαρακτηρισμό, όμως σήμερα, οι ιστορικοί είναι πιο προσεκτικοί με τέτοιες «τολμηρές δηλώσεις».
AdvertisementAdvertisement
Μπορεί το μέτρο να ακούγεται υπερβολικό, όμως την εποχή πριν από την τυπογραφία, τα βιβλία ήταν πολύτιμα. Η παραγωγή τους ήταν κοπιώδης και μπορούσε να διαρκέσει μήνες, καθώς ήταν εξ ολοκλήρου χειρόγραφα. Γι’ αυτό και το Μέρτον επέμενε οι υπότροφοί του τον 13ο αιώνα να κάνουν δωρεές στο κολέγιο βιβλία.
Το Μέρτον ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1260, όταν ο Γουόλτερ ντε Μέρτον, καγκελάριος του Ερρίκου Γ’ και στη συνέχεια του Εδουάρδου Α’, συνέταξε για πρώτη φορά το καταστατικό μιας ανεξάρτητης ακαδημαϊκής κοινότητας και δημιούργησε κληροδοτήματα για να την υποστηρίξει οικονομικά.
Η Βιβλιοθήκη ιδρύθηκε το 1276 με διάταγμα που εξέδωσε ο Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι. Με άλλα λόγια, η Βιβλιοθήκη του Κολεγίου Μέρτον προηγείται χρονικά της Αυτοκρατορίας των Αζτέκων.
Η Βιβλιοθήκη -που εκτός των άλλων, διαθέτει μια ανεκτίμητη συλλογή τυπωμένων βιβλίων από την πρώιμη περίοδο της τυπογραφίας και περισσότερα από 300 μεσαιωνικά χειρόγραφα, ακόμη και μία από τις Βίβλους της Ελισάβετ Α΄ – συμπληρώνει αυτόν τον μήνα 750 χρόνια αδιάλειπτης λειτουργίας.
Στους χώρους της έχουν μελετήσει από διάσημοι μαθηματικοί του 14ου αιώνα μέχρι ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, συγγραφέας του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών και καθηγητής Λογοτεχνίας στην Οξφόρδη, ενώ αναφέρεται και σε λογοτεχνικά έργα, όπως στο κλασικό μυθιστόρημα «Ο Μεγάλος Γκάτσμπι» του Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ.
Τα (κυριολεκτικά) αλυσοδεμένα βιβλία
Στην αρχή δεν υπήρχε βιβλιοθηκάριος, ούτε ράφια. «Υπήρχε ένα σύστημα δανεισμού και επιστροφής βιβλίων από ένα σεντούκι», εξηγεί στο BBC η βιβλιοθηκάριος του Μέρτον, δρ Τζούλια Γουόλγουορθ.
Όμως, η συλλογή του Μέρτον άρχισε σύντομα να εξελίσσεται. Μόλις λίγα χρόνια μετά το διάταγμα του Αρχιεπισκόπου, συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά αρκετά βιβλία εκτός του σεντουκιού, τα οποία ήταν αλυσοδεμένα σε ένα τραπέζι ώστε να είναι ανά πάσα στιγμή διαθέσιμα.
View this post on InstagramAdvertisement
Το «θησαυροφυλάκιο» βιβλίων του Μέρτον πλησίασε ακόμη περισσότερο στη μορφή μιας σύγχρονης βιβλιοθήκης τη δεκαετία του 1370, όταν δημιουργήθηκε ένας ειδικά διαμορφωμένος χώρος. Τότε ήταν που το Μέρτον εισήγαγε μια καθοριστική πρακτική. «Τοποθετήθηκαν οριζόντια ράφια για την όρθια τοποθέτηση των βιβλίων. Το Μέρτον αποτελεί την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση στη Βρετανία αυτής της μεθόδου αποθήκευσης βιβλίων».
Παραδόξως, τα βιβλία τοποθετούνταν στα ράφια με τη ράχη προς τα μέσα και τους τίτλους γραμμένους με μελάνη στην πλευρά του χαρτιού που έβλεπε προς τα έξω. Αυτό οφειλόταν στη συνεχιζόμενη χρήση αλυσίδων, οι οποίες στερεώνονταν στο μπροστινό άκρο του εξωφύλλου κάθε βιβλίου.
View this post on InstagramAdvertisement
Σήμερα, κάποιοι λίγοι τόμοι στη βιβλιοθήκη παραμένουν αλυσοδεμένοι, αμιγώς για εκθεσιακούς λόγους, δηλαδή, για τους επισκέπτες. Τα υπόλοιπα βιβλία τοποθετούνται πλέον με τον σύγχρονο τρόπο, με τη ράχη προς τα έξω.
Ωστόσο, η μεσαιωνική αίθουσα παραμένει μια εντυπωσιακή χρονοκάψουλα. Κοντά στην είσοδο, οι επισκέπτες μπορούν να δουν ακόμη και το σεντούκι του 13ου αιώνα, το οποίο η Γουόλγουορθ πιστεύει ότι είναι το αυθεντικό. Κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής περιόδου, η ιστορική αίθουσα της βιβλιοθήκης εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από φοιτητές. Και αυτή η συνεχής χρήση αποτελεί βασικό παράγοντα για τους υπερθετικούς χαρακτηρισμούς που συχνά αποδίδονται στην ηλικία της βιβλιοθήκης του Μέρτον. «Δύσκολα μπορεί να σκεφτεί κανείς μια παλαιότερη αίθουσα βιβλιοθήκης που να χρησιμοποιείται αδιάλειπτα», λέει η Γουέμπερ.
Το debate για την παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο και η Μονή Αγίας Αικατερίνης του Σινά
Είναι όμως η παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο; Σύμφωνα με το αφιέρωμα του BBC, υπήρξαν ενθουσιώδεις φοιτητές της Οξφόρδης που απέδωσαν αυτόν τον χαρακτηρισμό, όμως σήμερα, οι ιστορικοί είναι πιο προσεκτικοί με τέτοιες «τολμηρές δηλώσεις».
Η δρ Τζούλια Γουόλγουορθ. απορρίπτει κάθε υπαινιγμό ότι η βιβλιοθήκη του Μέρτον είναι η παλαιότερη στον κόσμο. Προτιμά να τη χαρακτηρίζει ως «μία από τις παλαιότερες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στην Ευρώπη που παραμένουν εν λειτουργία». Αυτή η μετρημένη περιγραφή αναγνωρίζει ότι δεν μπορούν όλες οι ιστορικές βιβλιοθήκες να ενταχθούν στην ίδια κατηγορία -οι μοναστηριακές βιβλιοθήκες, για παράδειγμα, λειτουργούσαν πολύ διαφορετικά.
Όταν η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Al Qarawiyyin στην πόλη Φεζ του Μαρόκου υποβλήθηκε σε εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης το 2016, αρκετά ΜΜΕ την περιέγραψαν ως «την παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο».
Ωστόσο, το Guinness World Records αναφέρει την Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά στην Αίγυπτο ως την παλαιότερη βιβλιοθήκη που λειτουργεί αδιάλειπτα.
Και στις δύο περιπτώσεις, είναι δύσκολο να καθοριστεί μια ακριβής χρονολογία έναρξης. Όσον αφορά τη βιβλιοθήκη Al Qarawiyyin, ορισμένοι μελετητές έχουν εκφράσει αμφιβολίες για τους ισχυρισμούς περί ιδρύσεως της τον 9ο αιώνα, λέγοντας ότι «η ιστορία εμπεριέχει πολλούς μύθους».
Στην περίπτωση της Μονής της Αγίας Αικατερίνης, το κτίριο ανεγέρθηκε τον 6ο αιώνα. Όμως, ιστορικές πηγές υποδηλώνουν ότι οι συλλογές της βιβλιοθήκης μπορεί να χρονολογούνται δύο αιώνες νωρίτερα. «Εξαρτάται από το πώς μετρά κανείς», λέει η Γουόλγουορθ. «Πότε ξεκινάς το χρονολόγιο; Ποια είναι η αρχή μιας βιβλιοθήκης;».
Ωστόσο, ο καθηγητής Ρίτσαρντ Γκέιμσον από το Πανεπιστήμιο του Ντάραμ δηλώνει ότι η βιβλιοθήκη της Μονής της Αγίας Αικατερίνης «είναι πιθανώς αυτή με τη μεγαλύτερη συνεχή ιστορία».
Προσθέτει όμως ότι «η φύση της “βιβλιοθήκης”, ο τρόπος χρήσης της και η αντίληψη γι’ αυτήν έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου». Επομένως, κάθε ισχυρισμός περί «παλαιότερης» πρέπει να συνοδεύεται από μια εξήγηση του τι είναι βιβλιοθήκη. Η καταγραφή ενός ενιαίου ορισμού που να επιτρέπει την ανάδειξη ενός και μοναδικού κατόχου του τίτλου φαίνεται σχεδόν αδύνατη.
«Μπορεί κανείς να θεωρήσει ως παλαιότερη βιβλιοθήκη την παλαιότερη συνεκτική συλλογή βιβλίων που παρέμεινε ενιαία», επισημαίνει η Γουέμπερ. «Ή να το δει με βάση τη διατήρηση του φυσικού χώρου. Ή να θέσει το ερώτημα, ποιος είναι ο παλαιότερος χώρος και η συλλογή βιβλίων που βρίσκονται εκεί αδιάλειπτα;». Ως παράδειγμα, αναφέρει το Σπήλαιο-Βιβλιοθήκη του Ντουνχουάνγκ στην Κίνα, έναν μυστικό θάλαμο γεμάτο χειρόγραφα που σφραγίστηκε γύρω στον 11ο αιώνα και άνοιξε ξανά με την ανακάλυψή του το 1900. «Αλλά τα βιβλία παρέμεναν συνεχώς εκεί», προσθέτει η Γουέμπερ.
Η εύρεση ενός κοινού ορισμού για το τι είναι βιβλιοθήκη γίνεται ακόμη πιο δύσκολη στην ψηφιακή εποχή. Με αφορμή την ψηφιοποίηση των χειρογράφων του Μέρτον, η Γουόλγουορθ δηλώνει ότι παρότι με την ολοκλήρωση του έργου ερευνητές και κοινό «θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτά από οπουδήποτε, πιστεύω ότι θα εξακολουθήσουν να έρχονται και να βλέπουν τη βιβλιοθήκη και να κατανοούν πώς χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι τα βιβλία στο παρελθόν». Στο ίδιο μήκος κύματος όσον αφορά το μέλλον των βιβλιοθηκών είναι και η Γουέμπερ: «Δεν πιστεύω ότι η βιβλιοθήκη ως φυσικός χώρος θα εξαφανιστεί».
Με πληροφορίες από BBC
