Ένα από τα πιο ξεχωριστά έργα της ρωμαϊκής Αιγύπτου, το περίφημο «Τόντο των Δύο Αδελφών» (Tondo of the Two Brothers), αποκαταστάθηκε στο Αιγυπτιακό Μουσείο Καΐρου και ετοιμάζεται να ταξιδέψει πρώτη φορά εκτός Αιγύπτου, προκειμένου να παρουσιαστεί σε μεγάλη έκθεση στη Ρώμη.
Το έργο, που χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ., ανήκει στη σπουδαία παράδοση των πορτρέτων Φαγιούμ, των ζωγραφικών απεικονίσεων τα οποία τοποθετούνταν πάνω στα πρόσωπα των νεκρών. Οι νεκρικές αυτές προσωπογραφίες αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας στην Αίγυπτο κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, συνδυάζοντας τις αιγυπτιακές ταφικές παραδόσεις με επιρροές από την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή τέχνη.
Τρεις εβδομάδες εργασιών για την αποκατάσταση του έργου
Η συντήρηση του «Τόντο των Δύο Αδελφών» διήρκεσε τρεις εβδομάδες και πραγματοποιήθηκε στο Αιγυπτιακό Μουσείο στο Ταχρίρ, στο Κάιρο, σε συνεργασία με Ιταλούς συντηρητές από το Museo dell’Ara Pacis της Ρώμης.
Οι εργασίες αποδείχθηκαν ιδιαίτερα απαιτητικές, καθώς τόσο το ξύλινο υπόστρωμα όσο και η ζωγραφική επιφάνεια είχαν υποστεί φθορές. Όπως εξήγησε ο Άλι Αμπντέλ Χαλίμ, γενικός διευθυντής του Αιγυπτιακού Μουσείου στο Ταχρίρ, η επέμβαση απαιτούσε ιδιαίτερη προσοχή, καθώς οι τερμίτες είχαν καταστρέψει τμήματα του ξύλου, καθιστώντας το έργο εξαιρετικά εύθραυστο.
Χάρη στις εργασίες συντήρησης, οι ειδικοί κατάφεραν να ανακτήσουν λεπτομέρειες των χαρακτηριστικών του άνδρα που απεικονίζεται στη δεξιά πλευρά του πορτρέτου, οι οποίες είχαν αλλοιωθεί από τη φθορά του χρόνου και τη δράση των εντόμων.
Παράλληλα, διορθώθηκαν σφάλματα παλαιότερων επεμβάσεων, κατά τις οποίες ορισμένα τμήματα της ζωγραφικής επιφάνειας είχαν αποκατασταθεί σε λανθασμένες θέσεις. Μεταξύ αυτών ήταν λεπτομέρειες που αφορούσαν το στόμα και το πηγούνι της εικονιζόμενης μορφής.
Η διαδικασία συντήρησης παρουσιάστηκε και σε βίντεο που δημοσιοποίησε το αιγυπτιακό υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων.
Ένα ασυνήθιστο πορτρέτο της ρωμαϊκής Αιγύπτου
Το «Τόντο των Δύο Αδελφών» ξεχωρίζει από τα περισσότερα πορτρέτα του Φαγιούμ για δύο βασικούς λόγους: το κυκλικό σχήμα του και την απεικόνιση δύο προσώπων στην ίδια σύνθεση, αντί για μία μόνο μορφή.
Ο όρος tondo χρησιμοποιείται στην ιστορία της τέχνης για να περιγράψει ένα κυκλικό έργο ζωγραφικής ή ανάγλυφο. Το συγκεκριμένο πορτρέτο θεωρείται ένα από τα πιο ζωντανά και εκφραστικά δείγματα της προσωπογραφίας που αναπτύχθηκε στην Αίγυπτο κατά τη ρωμαϊκή εποχή.
Το έργο φιλοτεχνήθηκε πάνω σε ξύλινη πινακίδα με την τεχνική της εγκαυστικής ζωγραφικής. Στην τεχνική αυτή, οι χρωστικές ουσίες αναμειγνύονται με θερμό, λιωμένο κερί, το οποίο λειτουργεί ως συνδετικό υλικό. Η μέθοδος επέτρεπε στους ζωγράφους να αποδίδουν με μεγάλη λεπτομέρεια τα χαρακτηριστικά του προσώπου, τις φωτοσκιάσεις και την αίσθηση της υφής του δέρματος.
Τα πορτρέτα του Φαγιούμ, που οφείλουν την ονομασία τους στην περιοχή του Φαγιούμ, αν και έχουν βρεθεί και σε άλλες περιοχές της Αιγύπτου, αποτελούν μοναδικές μαρτυρίες για την τέχνη, την κοινωνία και τις ταφικές πρακτικές της εποχής.
Η ρεαλιστική απόδοση των προσώπων τους εξακολουθεί να εντυπωσιάζει, καθώς οι εικονιζόμενοι μοιάζουν να διατηρούν μια άμεση, σχεδόν προσωπική σχέση με τον θεατή, ακόμη και έπειτα από σχεδόν δύο χιλιετίες.
Από το Κάιρο στη Ρώμη για μια σημαντική διεθνή έκθεση
Μετά την ολοκλήρωση της συντήρησής του, το «Τόντο των Δύο Αδελφών» πρόκειται να μεταφερθεί στη Ρώμη, όπου θα παρουσιαστεί στην έκθεση με τίτλο «The Power of Portraiture: Egypt and Rome: Faces of Fayum» στο Museo dell’Ara Pacis.
Στην έκθεση, που θα εγκαινιαστεί τον Νοέμβριο και θα διαρκέσει έως τον Μάιο του 2027, θα παρουσιαστούν περισσότερα από 110 αντικείμενα, μεταξύ των οποίων ζωγραφισμένα πορτρέτα σε ξύλινα φύλλα, ταφικά υφάσματα, προσωπεία μούμιας, μαρμάρινες προτομές, γύψινα εκμαγεία και αρχαία κοσμήματα, τα οποία αναδεικνύουν την εξέλιξη της προσωπογραφίας και τις πολιτισμικές ανταλλαγές ανάμεσα στην Αίγυπτο και τη Ρώμη.
Η μεταφορά του έργου αποτελεί ξεχωριστό γεγονός, καθώς το συγκεκριμένο πορτρέτο δεν έχει εκτεθεί ποτέ μέχρι σήμερα εκτός Αιγύπτου. Στην έκθεση αναμένεται να συμμετάσχουν επίσης έργα από σημαντικά μουσεία και πολιτιστικούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων το Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι.
Η διεθνής συνεργασία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς
Η αποκατάσταση του πορτρέτου αναδεικνύει τη σημασία της διεθνούς συνεργασίας για τη διατήρηση και τη μελέτη αρχαιολογικών θησαυρών.
«Η συντήρηση του “Τόντο των Δύο Αδελφών” αποτελεί σημαντικό παράδειγμα του τι μπορεί να επιτευχθεί μέσω της διεθνούς συνεργασίας για τη διατήρηση και τη μελέτη της πολιτιστικής κληρονομιάς», δήλωσε ο Σερίφ Φάθι, υπουργός Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου.
Όπως σημείωσε, η Αίγυπτος και η Ιταλία συνδέονται με ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς, ενώ η σύμπραξη Αιγύπτιων και Ιταλών ειδικών συμβάλλει στη διαφύλαξη ενός εξαιρετικού έργου τέχνης για τις επόμενες γενιές.
Με πληροφορίες από Artnews, Independent
