Η επιτάχυνση της διεύρυνσης ήταν το κεντρικό μήνυμα που έστειλαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες από τη Σύνοδο ΕΕ–Δυτικών Βαλκανίων στο Τίβατ του Μαυροβουνίου, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να υιοθετεί πλέον ανοιχτά τη λογική της «σταδιακής ένταξης» και της βαθμιαίας ενσωμάτωσης των υποψήφιων χωρών πριν από την πλήρη προσχώρησή τους, χωρίς ωστόσο να το αποφασίσουν επίσημα παρά τις πιέσεις Γερμανίας και Γαλλίας
Γαλλογερμανικό σχέδιο
Το πολιτικό στίγμα της συνόδου δόθηκε ήδη πριν από την έναρξή της με τη γαλλογερμανική πρόταση για τη σταδιακή ενσωμάτωση των υποψήφιων χωρών πριν από την πλήρη ένταξη με πρόβλεψη για μεγαλύτερη πρόσβαση στην ενιαία αγορά, συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα αλλά και τη δυνατότητα συμμετοχής εκπροσώπων των υποψήφιων χωρών σε ορισμένες υπουργικές συνεδριάσεις και συνόδους κορυφής της ΕΕ χωρίς δικαίωμα ψήφου. Ωστόσο το σκέλος αυτό αντιμετωπίζει αντιδράσεις από τα κράτη μέλη και ουδεμία αναφορά έγινε μετά το πέρας της συνόδου, αλλά ούτε και συμπεριλήφθηκε στα συμπεράσματα της συνάντησης.
Από την πλευρά του ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, δήλωσε ότι «το σαφές μήνυμα της σημερινής ημέρας είναι και θα παραμείνει: σας θέλουμε. Θέλουμε αυτή η περιοχή και τα κράτη της να γίνουν σύντομα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκαν η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα. Η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε τη διεύρυνση «γεωστρατηγική επιταγή» για την Ευρωπαϊκή Ένωση και «μακροπρόθεσμη επένδυση στην ειρήνη, τη σταθερότητα και την ασφάλεια».
Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν: Αξιοκρατική δεν σημαίνει αργή
«Η διεύρυνση θα παραμείνει αξιοκρατική. Αλλά πρέπει να γίνει πιο δυναμική. Το αξιοκρατική δεν σημαίνει αργή. Σημαίνει δίκαιη και προβλέψιμη. Με άλλα λόγια, όταν υλοποιούνται μεταρρυθμίσεις, πρέπει να ακολουθεί πρόοδος στην πορεία προς την Ευρωπαϊκή Ένωση», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπογράμμισε ότι στόχος των Βρυξελλών είναι να ανταμείβονται οι μεταρρυθμίσεις με «πραγματική ενσωμάτωση», μέσω πρόσβασης στα ευρωπαϊκά προγράμματα, στενότερων δεσμών με την ενιαία αγορά και χρηματοδοτήσεων που συνδέονται με την πρόοδο των υποψηφίων χωρών.
Η ίδια συνέδεσε ευθέως τη στρατηγική της σταδιακής ένταξης με τη σημερινή συγκυρία, τονίζοντας ότι υπάρχει «αποφασιστικότητα να καταστεί το ευρωπαϊκό μέλλον των Δυτικών Βαλκανίων απτό το συντομότερο δυνατό». Λίγες ώρες νωρίτερα είχε δηλώσει ότι «υπάρχει δυναμική και πρέπει τώρα να τη μετατρέψουμε σε κίνηση και την κίνηση σε ένταξη», δίνοντας το πολιτικό στίγμα της συνόδου.
Από την πλευρά του, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα παραδέχθηκε ότι η σημερινή διαδικασία χρειάζεται επιτάχυνση.
«Όλοι συμφωνούν ότι πρέπει να επιταχύνουμε τη διαδικασία διεύρυνσης», δήλωσε, προσθέτοντας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει τρόπους απλοποίησης των γραφειοκρατικών διαδικασιών, χωρίς να εγκαταλείψει την αρχή ότι η ένταξη παραμένει συνδεδεμένη με συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις και απτά αποτελέσματα.
Τασούλας: η ένταξη των χωρών της περιοχής δεν αποτελεί μόνο ευρωπαϊκό αλλά και εθνικό συμφέρον για την Ελλάδα
Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και η ελληνική παρέμβαση. Κατά την τοποθέτησή του στη σύνοδο, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας επιβεβαίωσε τη σταθερή υποστήριξη της Ελλάδας προς την ευρωπαϊκή προοπτική των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων, υπό τον όρο της τήρησης των αναγκαίων προϋποθέσεων και προαπαιτουμένων, με έμφαση στις σχέσεις καλής γειτονίας, τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και την εφαρμογή των δεσμευτικών διεθνών συνθηκών.
Μετά το πέρας της συνόδου, ο κ. Τασούλας ανέφερε ότι οι ηγέτες συζήτησαν «τρόπους και μεθόδους επιτάχυνσης της ενταξιακής πορείας των Δυτικών Βαλκανίων προς την Ευρώπη», υπενθυμίζοντας ότι η διαδικασία αυτή ξεκίνησε πριν από 23 χρόνια με τη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης του 2003.
Όπως σημείωσε, στη διάρκεια των συζητήσεων αναλύθηκαν «ιδέες και προτάσεις ώστε η διαδικασία της βαθμιαίας ολοκλήρωσης και της διεύρυνσης να γίνει αποτελεσματικότερη και ταχύτερη», ενώ επανέλαβε ότι η ένταξη των χωρών της περιοχής δεν αποτελεί μόνο ευρωπαϊκό αλλά και εθνικό συμφέρον για την Ελλάδα, καθώς «είναι προτιμότερο η βόρεια γειτονιά μας να κινείται μέσα σε ένα ενωσιακό θεσμικό περιβάλλον».
Παράλληλα, ανακοίνωσε ότι η ενταξιακή πορεία των Δυτικών Βαλκανίων θα αποτελέσει κεντρική προτεραιότητα της ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2027, τονίζοντας ότι η Αθήνα θα κρατήσει «πολύ ψηλά την ατζέντα της ευρωπαϊκής προσχώρησης των Δυτικών Βαλκανίων».
Η «σταδιακή ένταξη» περνά από τη θεωρία στην πράξη
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιχείρησε να δώσει συγκεκριμένο περιεχόμενο στη νέα προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υποστηρίζοντας ότι η σταδιακή ένταξη δεν αποτελεί πλέον θεωρητική συζήτηση αλλά πολιτική που εφαρμόζεται ήδη.
«Το Σχέδιο Ανάπτυξης είναι ήδη μια σταδιακή ενσωμάτωση στην ενιαία αγορά», δήλωσε χαρακτηριστικά, παρουσιάζοντας το Growth Plan ως τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου οι χώρες της περιοχής αποκτούν πρόσβαση σε οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης πριν από την πλήρη ένταξή τους.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από το 2024 έχουν ήδη εκταμιευθεί 673,6 εκατ. ευρώ για μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις στα Δυτικά Βαλκάνια, ενώ νέα χρηματοδότηση ύψους 540 εκατ. ευρώ βρίσκεται ήδη καθ’ οδόν.
Η λογική αυτή αποτυπώθηκε και στο κοινό ανακοινωθέν της συνόδου. Οι ηγέτες σημείωσαν ότι η σταδιακή ενσωμάτωση αποφέρει ήδη απτά οφέλη για πολίτες και επιχειρήσεις της περιοχής και χαιρέτισαν την πρόοδο στην εφαρμογή του Σχεδίου Ανάπτυξης.
Παράλληλα, κατέγραψαν πρόοδο στη λειτουργία των «Πράσινων Διαδρόμων» για τη διευκόλυνση του εμπορίου, στην ένταξη χωρών της περιοχής στο ευρωπαϊκό σύστημα πληρωμών SEPA και στην προσέγγισή τους με την ενιαία αγορά.
Η σύνοδος ανακοίνωσε επίσης νέα μέτρα που ενισχύουν την καθημερινή σύνδεση των Δυτικών Βαλκανίων με την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως στενότερη συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Κυβερνοασφάλειας (ENISA), νέο πρόγραμμα κινητικότητας για έως 100 δημόσιους λειτουργούς της περιοχής, επέκταση του DiscoverEU από το 2027 και τα επόμενα βήματα για την εφαρμογή του «Roam Like at Home» μεταξύ της ΕΕ και των έξι χωρών των Δυτικών Βαλκανίων.
Για τις Βρυξέλλες, όλα αυτά αποτελούν μέρος μιας νέας φιλοσοφίας: η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση να μην ξεκινά την ημέρα της ένταξης αλλά αρκετά χρόνια νωρίτερα.
Μαυροβούνιο: «28 by 28»
Το πιο ηχηρό μήνυμα της συνόδου αφορούσε το Μαυροβούνιο, το οποίο θεωρείται σήμερα η πλέον προχωρημένη υποψήφια χώρα των Δυτικών Βαλκανίων.
Η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε «εφικτό» τον στόχο το Μαυροβούνιο να γίνει το 28ο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης έως το 2028, ενώ εξέφρασε την ελπίδα ότι και η Αλβανία θα συνεχίσει με γρήγορους ρυθμούς την ενταξιακή της πορεία.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση του Αντόνιο Κόστα, ο οποίος δήλωσε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση «μετρά πλέον αντίστροφα για την επόμενη διεύρυνση», αναφερόμενος ευθέως στον στόχο ένταξης του Μαυροβουνίου έως το 2028.
Ο ίδιος αποκάλυψε ότι η ΕΕ έχει ήδη ξεκινήσει τη διαδικασία προετοιμασίας της Συνθήκης Προσχώρησης του Μαυροβουνίου, εξέλιξη που επιβεβαιώνει ότι η χώρα βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στην ολοκλήρωση της ενταξιακής της πορείας.
Ο Πρόεδρος του Μαυροβουνίου Γιάκοβ Μιλάτοβιτς επανέλαβε από την πλευρά του το σύνθημα «28 by 28», υποστηρίζοντας ότι μετά τη σημερινή σύνοδο είναι ακόμη πιο πεπεισμένος πως ο στόχος είναι ρεαλιστικός.
Αλβανία, Σερβία και οι εκκρεμότητες της περιοχής
Παρότι το Μαυροβούνιο βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της διεύρυνσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να διατηρήσει τη δυναμική και για τις υπόλοιπες χώρες της περιοχής.
Η Αλβανία θεωρείται η δεύτερη χώρα που προχωρά ταχύτερα στην ενταξιακή διαδικασία, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να έχει ήδη προτείνει το κλείσιμο νέων διαπραγματευτικών κεφαλαίων.
Πιο σύνθετη παραμένει η περίπτωση της Σερβίας. Ο Κόστα αποκάλυψε ότι το Βελιγράδι παρουσίασε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα μεταρρυθμίσεων για το εκλογικό σύστημα, τη δικαιοσύνη και την εφαρμογή συστάσεων της Επιτροπής της Βενετίας, ενώ η φον ντερ Λάιεν επανέλαβε ότι η πρόοδος της χώρας θα εξαρτηθεί από τις επιδόσεις της σε ζητήματα κράτους δικαίου, ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης, εκλογικών μεταρρυθμίσεων και ευθυγράμμισης με την κοινή εξωτερική πολιτική της ΕΕ.
Ταυτόχρονα, οι Βρυξέλλες υπενθύμισαν ότι η διεύρυνση παραμένει αξιοκρατική διαδικασία και ότι οι σχέσεις καλής γειτονίας εξακολουθούν να αποτελούν βασική προϋπόθεση για την πρόοδο των υποψηφίων χωρών. Το μήνυμα αυτό αφορά τόσο τις εκκρεμότητες μεταξύ Βόρειας Μακεδονίας και Βουλγαρίας όσο και τη σημασία της πλήρους τήρησης των διεθνών συμφωνιών και των δεσμεύσεων που απορρέουν από την ενταξιακή πορεία των χωρών της περιοχής.
Ασφάλεια και γεωπολιτική
Η σύνοδος επιβεβαίωσε επίσης ότι η διεύρυνση αντιμετωπίζεται πλέον ολοένα και περισσότερο ως ζήτημα ασφάλειας και γεωπολιτικής σταθερότητας.
Στο κοινό ανακοινωθέν, οι ηγέτες χαρακτήρισαν τη διεύρυνση «στρατηγική επένδυση στην ειρήνη, τη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ευρώπης», ενώ συμφώνησαν στην ενίσχυση της συνεργασίας με τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων σε θέματα άμυνας, κυβερνοασφάλειας και αντιμετώπισης υβριδικών απειλών.
Είκοσι τρία χρόνια μετά τη Διακήρυξη της Θεσσαλονίκης του 2003, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί πλέον να μετατρέψει την υπόσχεση της διεύρυνσης σε μια πιο απτή και σταδιακή διαδικασία. Το αν η νέα αυτή στρατηγική θα οδηγήσει πράγματι σε ταχύτερες προσχωρήσεις ή θα αποτελέσει ένα ακόμη ενδιάμεσο στάδιο σε μια μακρά πορεία αναμονής, θα φανεί τα επόμενα χρόνια.
