Προσεκτικό σήμα διαθεσιμότητας προς την Τουρκία, αλλά χωρίς πολιτική λευκή επιταγή, έστειλε από την Άγκυρα, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για τη συμμετοχή τρίτων χωρών στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα, με πρώτο το SAFE των 150 δισ. ευρώ για κοινές προμήθειες.
Μιλώντας στο Φόρουμ Αμυντικής Βιομηχανίας του ΝΑΤΟ, μία ημέρα πριν από την κοινή συνάντηση που θα έχει με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, η πρόεδρος της Κομισιόν περιέγραψε το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Άγκυρα μπορεί να συνεργαστεί με την ΕΕ στην άμυνα: έως 35% του κόστους μπορεί να κατευθύνεται εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, όμως το 65% πρέπει να μένει εντός ΕΕ. Για βαθύτερη συμμετοχή, πέραν αυτού του ορίου, απαιτείται συμφωνία ασφάλειας και άμυνας με την Ένωση.
Η τοποθέτηση είχε άμεση πολιτική σημασία, καθώς έγινε μπροστά σε τουρκικό ακροατήριο, σε μια Σύνοδο του ΝΑΤΟ που φιλοξενείται στην Άγκυρα και την ώρα που η Τουρκία διεκδικεί μεγαλύτερη πρόσβαση στα ευρωπαϊκά αμυντικά εργαλεία. Η φον ντερ Λάιεν δεν έκλεισε την πόρτα. Δεν την άνοιξε όμως και χωρίς όρους.
Μιλώντας στο ίδιο πάνελ με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, η πρόεδρος της Επιτροπής ξεκίνησε από τη θεσμική βάση της σχέσης ΕΕ-ΝΑΤΟ. Όπως είπε, τα κράτη-μέλη της ΕΕ και οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ διαθέτουν «ένα ενιαίο σύνολο δυνάμεων», το οποίο μπορούν να αναθέτουν κατά περίπτωση «είτε σε αποστολές του ΝΑΤΟ είτε σε αποστολές της ΕΕ, του ΟΗΕ ή σε συμμαχία προθύμων». Για να λειτουργήσει αυτό, πρόσθεσε, χρειάζεται διαλειτουργικότητα.
Στο σημερινό «γεωστρατηγικό και γεωπολιτικό περιβάλλον», συνέχισε, απαιτείται μαζική αύξηση των αμυντικών επενδύσεων. Σε αυτό το σημείο παρουσίασε τον ευρωπαϊκό απολογισμό: το ReArm Europe κινητοποιεί έως 800 δισ. ευρώ έως το 2030, το SAFE προβλέπει 150 δισ. ευρώ για κοινές αμυντικές προμήθειες, ενώ ο επόμενος μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός της ΕΕ θα περιλαμβάνει 131 δισ. ευρώ για στρατιωτικές δυνατότητες και 17 δισ. ευρώ για στρατιωτική κινητικότητα.
Το τελευταίο κονδύλι, όπως είπε, είναι κρίσιμο για δρόμους, γέφυρες, λιμάνια και αεροδρόμια, δηλαδή για τις υποδομές που χρειάζονται ώστε οι στρατιωτικές δυνάμεις να μπορούν να μετακινούνται γρήγορα στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Για το SAFE, η φον ντερ Λάιεν υποστήριξε ότι υπάρχουν ήδη «καλά νέα», καθώς, όπως είπε, έχουν πλέον υπάρξει 10 συμφωνίες αξίας 100 δισ. ευρώ. Στη συνέχεια, όμως, έβαλε καθαρά τους κανόνες. Το πρόγραμμα είναι «εκ σχεδιασμού» ανοιχτό σε εταίρους και τρίτες χώρες, με έως 35% του κόστους να μπορεί να προέρχεται εκτός ΕΕ. «Αλλά βεβαίως, το 65% πρέπει να είναι εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης», τόνισε.
Η εξήγησή της ήταν πολιτικά σαφής: με τα χρήματα των Ευρωπαίων φορολογουμένων, η Ένωση θέλει επιστροφή επένδυσης, καλές θέσεις εργασίας στην Ευρώπη και έρευνα και ανάπτυξη στην Ευρώπη. Με άλλα λόγια, η ΕΕ είναι ανοιχτή σε συνεργασίες με τρίτες χώρες, αλλά δεν θέλει τα νέα αμυντικά δισεκατομμύρια να μετατραπούν απλώς σε χρηματοδότηση ξένων βιομηχανιών.
Υπάρχουν περιθώρια και τρόποι
Το τουρκικό ερώτημα τέθηκε αμέσως μετά, όταν ο συντονιστής επισήμανε ότι στο ακροατήριο βρίσκονται Τούρκοι σύνεδροι και ρώτησε ευθέως ποιος είναι ο δρόμος για τη συμμετοχή της Τουρκίας. Η φον ντερ Λάιεν απάντησε με θερμά λόγια για την οικοδέσποινα χώρα.
«Η Τουρκία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες ένοπλες δυνάμεις εντός του ΝΑΤΟ», είπε, προσθέτοντας ότι έχει «πολύ μεγάλη σημασία» και ότι «πάντα διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στη Συμμαχία και στη σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση».
Στη συνέχεια επανήλθε στο SAFE. «Τα 150 δισ. ευρώ, έως 35% αυτού είναι πολλά», σημείωσε, λέγοντας ότι αυτό το σκέλος είναι ανοιχτό για συνεργασία με χώρες εκτός ΕΕ, «για παράδειγμα την Τουρκία». Για το ευρύτερο πακέτο των 800 δισ. ευρώ, όμως, μετέθεσε την ευθύνη στα κράτη-μέλη: είναι δική τους απόφαση, είπε, πώς θα επενδύσουν τα αμυντικά τους κονδύλια για να καλύψουν τα κενά.
Η Κομισιόν ανοίγει θεσμικά ένα παράθυρο, αλλά η πραγματική έκταση της τουρκικής συμμετοχής θα εξαρτηθεί από τους ευρωπαϊκούς κανόνες και τις διμερείς συμφωνίες, τι αποφάσεις των κρατών-μελών. Και εκεί οι ελληνικές και κυπριακές επιφυλάξεις παραμένουν κρίσιμες.
Η πρόεδρος της Επιτροπής υπενθύμισε επίσης ότι, για χώρες εκτός ΕΕ, υπάρχει δυνατότητα να ανοίξει η πόρτα πέραν του 35%, εφόσον έχουν υπογράψει συμφωνία ασφάλειας και άμυνας με την Ένωση. Ως παράδειγμα ανέφερε τον Καναδά, λέγοντας ότι είναι η πρώτη χώρα που το έχει κάνει.
Την ίδια ώρα, έθεσε και τον όρο της ευθυγράμμισης με το ΝΑΤΟ. Για την ΕΕ, είπε, είναι πολύ σημαντικό οι επενδύσεις να είναι πλήρως ευθυγραμμισμένες με τους στόχους της Συμμαχίας και με τη Διαδικασία Αμυντικού Σχεδιασμού του ΝΑΤΟ, ώστε τα κενά να καλύπτονται με οικονομικά αποδοτικό τρόπο.
Επιμένει η Τουρκία στην άρση των «εμποδίων»
Η παρέμβαση της φον ντερ Λάιεν έγινε σε ένα περιβάλλον όπου η Άγκυρα είχε ήδη ανεβάσει τους τόνους για τους περιορισμούς στην αμυντική συνεργασία. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, σε ανάρτησή του, υποστήριξε ότι οι αποφάσεις της Συνόδου δεν θα απαντήσουν μόνο στις άμεσες προκλήσεις ασφαλείας, αλλά θα διαμορφώσουν το ευρωατλαντικό περιβάλλον για τα επόμενα χρόνια.
Ο Φιντάν τόνισε ότι τα παραδοσιακά κριτήρια ισχύος δεν επαρκούν πλέον και ότι η στρατιωτική δύναμη κρίνεται από αναπτύξιμες δυνατότητες, βιομηχανική ικανότητα και επιχειρησιακή ετοιμότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, κάλεσε την Ευρώπη να συμβάλει περισσότερο στην άμυνα της Συμμαχίας, υποστηρίζοντας όμως ότι οι περιορισμοί στην αμυντική βιομηχανική συνεργασία υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα, επιβραδύνουν τις αντιδράσεις στις απειλές και έχουν μετατραπεί σε «στρατηγικό βάρος».
Στην ίδια γραμμή, λίγη ώρα πριν από την παρέμβαση της φον ντερ Λάιεν, ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας Τζεβντέτ Γιλμάζ είχε ζητήσει, από το ίδιο βήμα, την άρση των περιορισμών και των «κυρώσεων» στο αμυντικό εμπόριο μεταξύ συμμάχων, καθώς και τη συμμετοχή της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένων των εργαλείων της ΕΕ.
Η απάντηση της φον ντερ Λάιεν κινήθηκε εντός του υφιστάμενου πλαισίου, χωρίς υπόσχεση για πλήρη πρόσβαση της Άγκυρας. Αναγνώρισε τη σημασία της Τουρκίας, υπέδειξε το διαθέσιμο περιθώριο του SAFE, αλλά κράτησε το βάρος της τελικής απόφασης στους ευρωπαϊκούς κανόνες και στα κράτη-μέλη.
Το αν και πόσο θα ανοίξει πραγματικά η πόρτα για την Άγκυρα αναμένεται να φανεί και στην αυριανή συνάντηση Κόστα και φον ντερ Λάιεν με τον Ερντογάν. Στην ατζέντα βρίσκονται οι διμερείς σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας και το Κυπριακό, το οποίο παραμένει, μαζί με τις ελληνικές και κυπριακές επιφυλάξεις, καθοριστικό για κάθε βήμα βαθύτερης τουρκικής συμμετοχής στα ευρωπαϊκά αμυντικά εργαλεία. Στο ίδιο κάδρο παραμένει και το casus belli, η απειλή πολέμου που διατηρεί η Τουρκία έναντι της Ελλάδας, δηλαδή έναντι χώρας-συμμάχου στο ΝΑΤΟ.
