Την 1η Οκτωβρίου 1936, ενώ ο Ισπανικός Εμφύλιος βρισκόταν ακόμη στους πρώτους μήνες του, ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο ανακηρύχθηκε αρχηγός του κράτους από τις εθνικιστικές δυνάμεις και εγκατέστησε την κυβέρνησή του στο Μπούργκος. Ο πόλεμος θα συνεχιζόταν μέχρι το 1939 και η τελική επικράτηση των δυνάμεών του θα εγκαινίαζε μία δικτατορία που έμελλε να διαρκέσει μέχρι τον θάνατό του, το 1975.
Από τον εμφύλιο στην απόλυτη εξουσία
Ο Φράνκο ήταν επαγγελματίας στρατιωτικός και είχε διακριθεί στις ισπανικές δυνάμεις στο Μαρόκο. Με το στρατιωτικό πραξικόπημα του Ιουλίου 1936 εναντίον της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας, η χώρα χωρίστηκε στα δύο.
Ακολούθησε ένας από τους πιο αιματηρούς εμφυλίους πολέμους της ευρωπαϊκής ιστορίας. Από τη μία βρίσκονταν οι Δημοκρατικοί και από την άλλη οι Εθνικιστές του Φράνκο. Η ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ και η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι υποστήριξαν στρατιωτικά τους Εθνικιστές, ενώ η Σοβιετική Ένωση υποστήριξε τη Δημοκρατική πλευρά και χιλιάδες ξένοι εθελοντές πολέμησαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.
Τον Απρίλιο του 1939 ο πόλεμος τελείωσε με νίκη του Φράνκο.
Ο «Caudillo» και το καθεστώς
Ο Φράνκο αυτοαποκαλούνταν Caudillo, δηλαδή ηγέτης. Το καθεστώς του ήταν αυταρχικό και αντικομμουνιστικό, χωρίς ελεύθερο κομματικό ανταγωνισμό και με αυστηρό έλεγχο της πολιτικής ζωής.
Οι πολιτικοί αντίπαλοι αντιμετώπισαν εκτελέσεις, φυλακίσεις, διώξεις και εξορίες. Η λογοκρισία περιόριζε τον Τύπο και την πολιτιστική ζωή, ενώ το κράτος περιόρισε για μεγάλο διάστημα τη δημόσια χρήση περιφερειακών γλωσσών και εκφράσεων ταυτότητας, ιδιαίτερα στην Καταλονία και τη Χώρα των Βάσκων.
Η καταστολή δεν περιορίστηκε στα χρόνια του Εμφυλίου. Συνεχίστηκε και μετά την επικράτηση των Εθνικιστών, ενώ χιλιάδες Ισπανοί εγκατέλειψαν τη χώρα.
Ο Φράνκο και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
Παρά τη βοήθεια που είχε δεχθεί από τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι, ο Φράνκο δεν έβαλε επίσημα την Ισπανία στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό του Άξονα.
Η χώρα παρέμεινε εκτός της κύριας πολεμικής σύγκρουσης, αν και το καθεστώς είχε σαφείς ιδεολογικές και πολιτικές σχέσεις με τις δυνάμεις του Άξονα, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια.
Μετά την ήττα του Χίτλερ και του Μουσολίνι, η Ισπανία του Φράνκο βρέθηκε για ένα διάστημα διεθνώς απομονωμένη. Ο Ψυχρός Πόλεμος όμως άλλαξε τις ισορροπίες: ο έντονος αντικομμουνισμός του καθεστώτος διευκόλυνε σταδιακά την προσέγγιση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δύση.
Η Ισπανία αλλάζει αλλά ο Φράνκο παραμένει
Στις δεκαετίες του 1950 και κυρίως του 1960 η ισπανική οικονομία άρχισε να μεταμορφώνεται. Ο τουρισμός απογειώθηκε, η βιομηχανία αναπτύχθηκε και εκατομμύρια Ευρωπαίοι ανακάλυψαν τις ισπανικές ακτές.
Η κοινωνία εκσυγχρονιζόταν πολύ ταχύτερα από το πολιτικό σύστημα. Ο Φράνκο όμως παρέμενε στην κορυφή και είχε ήδη αρχίσει να σχεδιάζει τη διαδοχή του.
Ο άνθρωπος που επέλεξε για διάδοχο άλλαξε την Ισπανία
Το 1969 ο Φράνκο όρισε ως μελλοντικό αρχηγό του κράτους τον πρίγκιπα Χουάν Κάρλος. Πίστευε ότι η μοναρχία θα εξασφάλιζε τη συνέχεια του συστήματος μετά τον θάνατό του. Τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά.
Ο Φράνκο δεν ανατράπηκε ούτε απομακρύνθηκε από την εξουσία. Παρέμεινε επικεφαλής του κράτους μέχρι το τέλος της ζωής του. Πέθανε στις 20 Νοεμβρίου 1975, σε ηλικία 82 ετών, στο νοσοκομείο La Paz της Μαδρίτης. Δύο ημέρες αργότερα ο Χουάν Κάρλος Α΄ ανακηρύχθηκε βασιλιάς.
Ακολούθησε η περίφημη ισπανική Transición, η μετάβαση από τη δικτατορία στην κοινοβουλευτική δημοκρατία. Η διαδικασία δεν έγινε μέσα σε μία νύχτα. Σταδιακά νομιμοποιήθηκαν πολιτικά κόμματα, πραγματοποιήθηκαν εκλογές και το 1978 εγκρίθηκε με δημοψήφισμα το νέο δημοκρατικό Σύνταγμα.
Το τεράστιο μνημείο μέσα στο βουνό
Ο Φράνκο είχε δημιουργήσει ένα από τα πιο εντυπωσιακά αλλά και αμφιλεγόμενα μνημεία της Ισπανίας: το Valle de los Caídos – Κοιλάδα των Πεσόντων, περίπου 50 χιλιόμετρα από τη Μαδρίτη. Σήμερα ο χώρος ονομάζεται επισήμως Valle de Cuelgamuros.
Το συγκρότημα κατασκευάστηκε σε διάστημα περίπου 19 ετών και εγκαινιάστηκε από τον ίδιο τον Φράνκο την 1η Απριλίου 1959, στην 20ή επέτειο της νίκης του στον Εμφύλιο. Στην κατασκευή χρησιμοποιήθηκε και εργασία πολιτικών κρατουμένων του καθεστώτος.
Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του είναι ο γιγαντιαίος σταυρός που δεσπόζει πάνω στο βουνό, ενώ η βασιλική έχει σε μεγάλο βαθμό λαξευτεί μέσα στον βράχο.
Στις κρύπτες μεταφέρθηκαν τα λείψανα περισσότερων από 33.000 νεκρών του Ισπανικού Εμφυλίου, ανάμεσά τους και άνθρωποι της Δημοκρατικής πλευράς, σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς τη γνώση ή τη συγκατάθεση των οικογενειών τους.
Ο τάφος του Φράνκο κάτω από μία πλάκα γρανίτη
Μετά τον θάνατό του, ο Φράνκο μεταφέρθηκε στην Κοιλάδα των Πεσόντων και ενταφιάστηκε εκεί στις 23 Νοεμβρίου 1975.
Ο τάφος βρισκόταν σε εξαιρετικά περίοπτη θέση μέσα στη βασιλική, κοντά στον κεντρικό βωμό. Πάνω του τοποθετήθηκε γρανιτένια πλάκα βάρους περίπου 1.500 κιλών. Για 44 χρόνια ο Φράνκο παρέμενε εκεί και ο χώρος εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα ιστορικής μνήμης της σύγχρονης Ισπανίας.
Το 2019 άνοιξαν τον τάφο
Ύστερα από μακρά πολιτική και δικαστική διαμάχη, η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ αποφάσισε την απομάκρυνση των λειψάνων του Φράνκο από το μνημείο.
Η οικογένειά του αντιτάχθηκε στην εκταφή και προσέφυγε στη Δικαιοσύνη. Τελικά το Ανώτατο Δικαστήριο επέτρεψε ομόφωνα τη διαδικασία.
Στις 24 Οκτωβρίου 2019, η βαριά πλάκα του τάφου αφαιρέθηκε και το φέρετρο του δικτάτορα βγήκε από τη βασιλική. Τα λείψανα μεταφέρθηκαν με ελικόπτερο στο νεκροταφείο Mingorrubio-El Pardo, κοντά στη Μαδρίτη, όπου βρισκόταν ήδη ο τάφος της συζύγου του, Κάρμεν Πόλο. Εκεί βρίσκεται σήμερα ο τάφος του Φράνκο.
Και το «βουνό»; Υπάρχει ακόμη
Ναι. Το μνημειακό συγκρότημα εξακολουθεί να υπάρχει.
Η παλιά ονομασία Valle de los Caídos έχει αντικατασταθεί επισήμως από την ονομασία Valle de Cuelgamuros και το ισπανικό κράτος επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον χώρο ως τόπο ιστορικής μνήμης και αναφοράς στα θύματα του Εμφυλίου και της δικτατορίας.
Ο τεράστιος σταυρός εξακολουθεί να δεσπόζει στο τοπίο και η βασιλική παραμένει μέσα στο βουνό. Εκείνο που δεν υπάρχει πια είναι ο τάφος του Φράνκο.
Ο άνθρωπος που κυβέρνησε αυταρχικά την Ισπανία επί δεκαετίες πέθανε στην εξουσία. Δεν πρόλαβε να δει ότι ο διάδοχος που ο ίδιος είχε επιλέξει, ο Χουάν Κάρλος, θα βρισκόταν στην κορυφή του κράτους την περίοδο κατά την οποία η χώρα εγκατέλειψε το καθεστώς του και πέρασε στην κοινοβουλευτική δημοκρατία.
Πηγές
Valle de Cuelgamuros – Ιστορία και πλαίσιο
Valle de Cuelgamuros – Θάνατος και ταφή του Φράνκο
Valle de Cuelgamuros – Εκταφή του Φράνκο
La Moncloa – Εκταφή και επανενταφιασμός
