«Πριν από 25 χρόνια, ο κόσμος σταμάτησε». Με αυτές τις λέξεις η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιστρέφει στην 11η Σεπτεμβρίου 2001, στην ημέρα των τρομοκρατικών επιθέσεων που άλλαξαν τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον κόσμο. Στη δήλωσή της για τα 25 χρόνια, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επιλέγει να υπενθυμίσει ότι η Ευρώπη «στάθηκε στο πλευρό της Αμερικής» και το κάνει σε μια στιγμή που η διατλαντική σχέση δοκιμάζεται όσο λίγες φορές στο παρελθόν.
Είναι ένα μήνυμα με δύο αναγνώσεις. Από τη μία, ο απολογισμός ότι οι τρομοκράτες τελικά δεν νίκησαν, οι δημοκρατίες άντεξαν, οι κοινωνίες παρέμειναν ελεύθερες. Από την άλλη, η διαπίστωση ότι ο κόσμος βρίσκεται σήμερα και πάλι σε «ταραγμένα γεωπολιτικά νερά» όπως υπογραμμίζει η πρόεδρος της Κομισιόν και ότι ακριβώς εκεί, όπως και το 2001, το ζητούμενο παραμένει η συνοχή των συμμαχιών.
«Καθηλωμένοι στις οθόνες μας, παρακολουθούσαμε με φρίκη και δυσπιστία τους Δίδυμους Πύργους να καταρρέουν», αναφέρει.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θυμάται τους σχεδόν 3.000 ανθρώπους που έφυγαν εκείνο το πρωί από τα σπίτια τους και δεν επέστρεψαν ποτέ, τους πυροσβέστες, τους αστυνομικούς και τους διασώστες που έτρεξαν μέσα στον καπνό και τη σκόνη και έσωσαν αμέτρητες ζωές, αλλά και τις οικογένειες που κουβαλούν εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα το βάρος της απώλειας.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, ο οποίος σε δική του δήλωση θύμισε ότι στις 11 Σεπτεμβρίου δεν δέχθηκαν επίθεση μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και «οι αξίες της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της ανοχής που μοιραζόμαστε στις δύο πλευρές του Ατλαντικού». Ο Κόστα απέτισε φόρο τιμής στα θύματα, τις οικογένειές τους και «στο θάρρος εκείνων που έσπευσαν να βοηθήσουν τους άλλους».
Για τη φον ντερ Λάιεν, η 11η Σεπτεμβρίου υπήρξε «το γεγονός με τις μεγαλύτερες συνέπειες στην αλλαγή του αιώνα». Ωστόσο, 25 χρόνια αργότερα, επιλέγει να σταθεί όχι μόνο στη μνήμη των θυμάτων και στην τρομοκρατική απειλή, αλλά και σε κάτι που αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία στη σημερινή συγκυρία: στις συμμαχίες, στη συλλογική ασφάλεια και στη σχέση Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών.
«Η Ευρώπη ήξερε αμέσως πού στεκόταν»
Η φον ντερ Λάιεν υπενθυμίζει ότι η 11η Σεπτεμβρίου αναβίωσε τη σημασία των συμμαχιών και της συλλογικής ασφάλειας και, κυρίως, ότι η Ευρώπη δεν αμφιταλαντεύτηκε για τη θέση που θα έπαιρνε απέναντι στην επίθεση στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το σχετικό απόσπασμα είναι χαρακτηριστικό:
«Η Ευρώπη ήξερε αμέσως πού στεκόταν. Σταθήκαμε στο πλευρό της Αμερικής. Για πρώτη και μοναδική φορά στην ιστορία του, το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε το Άρθρο 5. Μια επίθεση εναντίον ενός ήταν επίθεση εναντίον όλων. Σταθήκαμε μαζί για την υπεράσπιση των αρχών που μας ενώνουν και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού: της ελευθερίας και της δημοκρατίας.»
Η υπενθύμιση δύσκολα περνά απαρατήρητη σήμερα. Το Άρθρο 5 – η καρδιά της συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ – ενεργοποιήθηκε μία και μοναδική φορά στην ιστορία της Συμμαχίας, και αυτό έγινε υπέρ των ΗΠΑ. Σήμερα, όμως, η Ουάσιγκτον ζητά από τους Ευρωπαίους να αναλάβουν πολύ μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης και του κόστους για την άμυνα της ίδιας της Ευρώπης, μια μετατόπιση που αποτυπώνεται πλέον και μέσα στο ίδιο το ΝΑΤΟ. Ο Μαρκ Ρούτε έχει δηλώσει ότι είναι «δίκαιο» οι Ευρωπαίοι να επωμιστούν μεγαλύτερο μέρος του βάρους της ευρωπαϊκής άμυνας, ενώ οι σύμμαχοι έχουν ήδη συμφωνήσει σε δραστική αύξηση των αμυντικών δαπανών. Η αμερικανική δέσμευση στο Άρθρο 5 παραμένει, αλλά η εποχή κατά την οποία η Ευρώπη μπορούσε να βασίζεται στον ίδιο βαθμό στις Ηνωμένες Πολιτείες για την άμυνά της αλλάζει.
Μέσα σε αυτό το νέο τοπίο, η ανάμνηση ότι κάποτε η Ευρώπη έσπευσε να υπερασπιστεί την Αμερική αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η πρόεδρος της Κομισιόν δεν κάνει καμία ευθεία αναφορά στη σημερινή αμερικανική κυβέρνηση ούτε συνδέει ρητά την επέτειο με τις τρέχουσες διαφωνίες. Η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην κατάσταση των σχέσεων ΕΕ–ΗΠΑ μπορεί βεβαίως να είναι απλώς η φύση μιας επετειακής δήλωσης. Διαβασμένη όμως μέσα στη σημερινή συγκυρία, η επιλογή της να θυμίσει με τόση έμφαση ότι η διατλαντική σχέση βασίστηκε στην κοινή υπεράσπιση της ελευθερίας και της δημοκρατίας προσδίδει στο κείμενο ένα αναπόφευκτο πολιτικό υπόβαθρο.
«Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα γνωρίζουμε ότι απέτυχαν»
Η φον ντερ Λάιεν στέκεται στη συνέχεια στον στόχο των τρομοκρατών της 11ης Σεπτεμβρίου. «…όχι μόνο να σκοτώσουν χιλιάδες ανθρώπους, αλλά να εξαπλώσουν τον φόβο πολύ πέρα από τα σημεία των επιθέσεων». Όμως το μήνυμά της είναι κατηγορηματικό:
«Εκείνοι που πραγματοποίησαν τις επιθέσεις ήθελαν να σκορπίσουν τον φόβο πολύ πέρα από τη Νέα Υόρκη, τη Βιρτζίνια και την Πενσιλβάνια. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, γνωρίζουμε ότι απέτυχαν. Οι δημοκρατίες μας άντεξαν. Οι κοινωνίες μας παρέμειναν ελεύθερες. Και η ιδεολογία της τρομοκρατίας απέτυχε να επιβάλει την κυριαρχία της στον κόσμο μας.»
Το μήνυμα της επετείου, ωστόσο, δεν μένει στο παρελθόν καθώς υπενθυμίζει ότι βρισκόμαστε σε ταραγμένα νερά και ότι οι απειλές έχουν αλλάξει».
«Οι απειλές που αντιμετωπίζουμε έχουν αλλάξει..Ζούμε ξανά σε ταραγμένα γεωπολιτικά νερά, που χαρακτηρίζονται από ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων, πόλεμο και αντιπαράθεση μεταξύ κρατών. Όμως το μάθημα της 11ης Σεπτεμβρίου παραμένει. Σε στιγμές κινδύνου, οι συμμαχίες μας μετρούν. Η ενότητά μας μετρά. Και οι αξίες που επιλέγουμε να υπερασπιστούμε μετρούν.»
Είναι ίσως το πιο καθαρό πέρασμα της δήλωσης από το 2001 στο 2026. Από την τρομοκρατία ως κυρίαρχη απειλή, στον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, τους πολέμους και την επιστροφή της αντιπαράθεσης μεταξύ κρατών. Και ταυτόχρονα είναι η επαναφορά της ίδιας κεντρικής ιδέας, ότι απέναντι στις νέες απειλές, όπως και τότε, η ασφάλεια εξαρτάται από τη συνοχή των συμμαχιών.
Η φον ντερ Λάιεν κλείνει τη δήλωσή της επιστρέφοντας στη Νέα Υόρκη και σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες μνήμης της 11ης Σεπτεμβρίου. Εκεί όπου κάποτε στέκονταν οι Δίδυμοι Πύργοι, δύο στήλες φωτός υψώνονται πλέον στον ουρανό.
«Αψηφούν τη λήθη. Μεταφέρουν τη μνήμη εκείνων που χάσαμε. Και μας θυμίζουν ότι το φως θριαμβεύει ακόμη και στις πιο σκοτεινές ημέρες.».
