Ένα σύνθετο διπλωματικό παιχνίδι εξελίσσεται γύρω από τη συμμετοχή της Ευρώπης στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, με τον κίνδυνο η θέση που διεκδικούν οι Ευρωπαίοι να μετατραπεί σε παγίδα για τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της ίδιας της ηπείρου. Την ώρα που ο Αμερικανός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ ανακοίνωνε από τη Μόσχα ότι οι Ευρωπαίοι θα συμμετάσχουν στον επόμενο γύρο συνομιλιών, την ερχόμενη εβδομάδα, ο Βλαντίμιρ Πούτιν επανέφερε τις μαξιμαλιστικές απαιτήσεις της Ρωσίας για το ΝΑΤΟ, με σημείο αναφοράς τη στρατιωτική διάταξη της Συμμαχίας το 1997.
Από το Δουβλίνο, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα έθεσε τρεις προτεραιότητες: πρώτα κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία, στη συνέχεια αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα και, τέλος, δημιουργία των προϋποθέσεων για ειρηνευτική συμφωνία. Μετά την ολοκλήρωση της Συνόδου της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, ξεκαθάρισε ότι «το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας δεν μπορεί να συζητηθεί και να αποφασιστεί χωρίς την Ευρώπη».
Ο Κόστα υπενθύμισε παράλληλα ότι η Ευρώπη διέθετε ήδη μια λειτουργική αρχιτεκτονική ασφαλείας, την οποία η Ρωσία υπονόμευσε σταδιακά και τελικά κατέστρεψε με την εισβολή της στην Ουκρανία. «Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε ξανά τον τροχό», είχε τονίσει νωρίτερα, παραπέμποντας στις αρχές της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι του 1975: την κυρίαρχη ισότητα των κρατών, το απαραβίαστο των συνόρων, την εδαφική ακεραιότητα, την αποχή από τη χρήση βίας και την ειρηνική επίλυση των διαφορών.
Οι παράλληλες εξελίξεις σε Μόσχα και Δουβλίνο αποκτούν ιδιαίτερη σημασία ενόψει της άτυπης Συνόδου των 27 την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, όπου αναμένεται να συζητηθεί η ευρωπαϊκή εκπροσώπηση στις διαπραγματεύσεις. Ο Κόστα απέφυγε να προκαταλάβει τις αποφάσεις, ενώ οι Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ αναχώρησαν από τη Μόσχα με προορισμό την ιρλανδική πρωτεύουσα, όπου και αργά το βράδυ συναντήθηκαν με τον Ζελάνσκι προκειμένου να τον ενημερώσουν για τη συνάντησή τους με τον Πούτιν.
Οι Αμερικανοί ανακοινώνουν ευρωπαϊκή συμμετοχή – Η Μόσχα δεν επιβεβαιώνει
Μετά τη συνάντηση στο Κρεμλίνο, που ακολούθησε τις τριμερείς διαπραγματεύσεις ΗΠΑ, Ρωσίας και Ουκρανίας στο Άμπου Ντάμπι, ο Γουίτκοφ ανακοίνωσε νέο γύρο συνομιλιών.
«Οι Ευρωπαίοι θα συμμετάσχουν στην επόμενη συνάντηση, την οποία θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντική, επειδή είναι εταίροι μας και είναι σημαντικό για εμάς να λάβουν μέρος», δήλωσε.
Το Κρεμλίνο, ωστόσο, δεν επιβεβαίωσε ρητά την ευρωπαϊκή συμμετοχή. Ο σύμβουλος του Πούτιν, Γιούρι Ουσακόφ, υποστήριξε ότι οι Ευρωπαίοι πρέπει να ξεκαθαρίσουν εάν επιθυμούν ειρήνη ή συνέχιση του πολέμου, κατηγορώντας τους ότι οι ενέργειές τους, όπως η στρατιωτική στήριξη της χώρας δείχνουν πως επιλέγουν το δεύτερο. Στην ουσία αυτό που ζήτησε είναι η διακοπή της στρατιωτικής βοήθειας προς το Κίεβο.
Μια «νέα Γιάλτα και Πότσνταμ» – Η επιστροφή στο 1997
Το σημαντικότερο, ωστόσο, αφορά όσα επιδιώκει να θέσει η Μόσχα στο τραπέζι.
Ο επικεφαλής της ρωσικής διαπραγματευτικής ομάδας Βλαντίμιρ Μεντίνσκι είχε ήδη μιλήσει, μετά τις συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι, για τη δημιουργία ενός νέου συνολικού συστήματος ευρωπαϊκής ασφάλειας, το οποίο θα αποτελούσε μια «νέα Γιάλτα και Πότσνταμ», παραπέμποντας στις διασκέψεις του 1945, όταν οι μεγάλες δυνάμεις διαμόρφωσαν τη μεταπολεμική τάξη στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με το ρωσικό ειδησεογραφικό πρακτορείο Interfax, ο Ουσακόφ δήλωσε ότι ο Πούτιν υποστήριξε εκ νέου την ιδέα που, κατά τη ρωσική πλευρά, προέρχεται από τους Αμερικανούς, τα ζητήματα ασφαλείας Ρωσίας και Ουκρανίας να αντιμετωπιστούν μέσα από τη διαμόρφωση ενός νέου, συνολικού ευρωπαϊκού συστήματος ασφαλείας.
«Το σημερινό σύστημα δεν λειτουργεί, αυτό είναι προφανές σε όλους», δήλωσε, εκφράζοντας την ελπίδα ότι οι Ευρωπαίοι θα υποστηρίξουν τις συνομιλίες για μια νέα μακροπρόθεσμη αρχιτεκτονική μη πυρηνικής ασφάλειας, τις οποίες η Μόσχα δηλώνει έτοιμη να ξεκινήσει αμέσως μαζί με τους Αμερικανούς.
Ο Πούτιν επανέφερε παράλληλα τις ρωσικές προτάσεις του Δεκεμβρίου 2021, δύο μήνες πριν από την εισβολή στην Ουκρανία: μη περαιτέρω διεύρυνση του ΝΑΤΟ, περιορισμούς στην ανάπτυξη οπλικών συστημάτων κοντά στα ρωσικά σύνορα και επιστροφή στη διάταξη των συμμαχικών δυνάμεων όπως ίσχυε στις 27 Μαΐου 1997, όταν υπογράφηκε η Ιδρυτική Πράξη ΝΑΤΟ – Ρωσίας.
Το 1997 προηγείται των μεγάλων διευρύνσεων της Συμμαχίας, με την ένταξη Πολωνίας, Τσεχίας και Ουγγαρίας το 1999 και των βαλτικών χωρών, Ρουμανίας, Βουλγαρίας, Σλοβακίας και Σλοβενίας το 2004. Η ρωσική απαίτηση δεν σημαίνει αποχώρηση αυτών των κρατών από το ΝΑΤΟ, αλλά περιορισμούς στη στρατιωτική παρουσία της Συμμαχίας στα εδάφη τους.
Ο Ουσακόφ ανέφερε επίσης ότι η Ρωσία επιθυμεί να προσθέσει «ορισμένες νέες σκέψεις» στις προτάσεις του 2021, χωρίς να τις εξειδικεύσει.
Δουβλίνο: Πρώτα κατάπαυση του πυρός, όχι νέες σφαίρες επιρροής
Από το Δουβλίνο, ο Ζελένσκι χαρακτήρισε «κάπως παράξενες» τις συζητήσεις μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας για ένα νέο πλαίσιο ασφαλείας μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας, καλώντας τους Ευρωπαίους να παρακολουθούν προσεκτικά τι προτείνεται.
Ενώ η Μόσχα επιδιώκει να ανοίξει από τώρα τη συζήτηση για τη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, ο Κόστα έθεσε ως πρώτη προτεραιότητα την κατάπαυση του πυρός, προειδοποιώντας ότι η Ρωσία «δεν έχει ακόμη αποδείξει ότι προτάσσει την ειρήνη έναντι της επιβολής της κυριαρχίας της».
Υπενθύμισε ότι η Ευρώπη διαθέτει ήδη αρχιτεκτονική ασφαλείας, βασισμένη στις αρχές της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι του 1975: κυρίαρχη ισότητα των κρατών, αποχή από την απειλή ή χρήση βίας, απαραβίαστο των συνόρων, εδαφική ακεραιότητα και ειρηνική επίλυση των διαφορών.
«Η Ευρώπη έχει στείλει τις αυτοκρατορίες και τις σφαίρες επιρροής στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας. Δεν θα επιτρέψουμε ποτέ να επιστρέψουν», δήλωσε.
Η Μόσχα αντιτίθεται επίσης στην ανάπτυξη ξένων στρατιωτικών δυνάμεων στην Ουκρανία μετά τον πόλεμο, ενδεχόμενο που εξετάζεται στο πλαίσιο των εγγυήσεων ασφαλείας της Συμμαχίας των Προθύμων.
Ποιος θα σηκώσει το «κόκκινο τηλέφωνο»;
Το άλλο μεγάλο ερώτημα είναι ποιος θα εκπροσωπήσει την Ευρώπη. Ο Κούσνερ είχε σχολιάσει ότι εάν οι Ευρωπαίοι κατάφερναν να ορίσουν ένα πρόσωπο που θα μιλά εξ ονόματός τους, αυτό θα αποτελούσε μεγαλύτερο επίτευγμα ακόμη και από το να πειστούν οι Ρώσοι να τους δεχθούν στις διαπραγματεύσεις.
Στη συνέντευξη Τύπου στο Δουβλίνο, δημοσιογράφος ρώτησε τον Κόστα ποιος θα σηκώσει το «κόκκινο τηλέφωνο», εάν καλέσει η Μόσχα, και εάν οι διαφωνίες για την εκπροσώπηση κινδυνεύουν να διχάσουν τους 27.
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου απέρριψε την εικόνα μιας διαιρεμένης Ευρώπης, εξηγώντας ότι η εκπροσώπηση εξαρτάται από το αντικείμενο της διαπραγμάτευσης.
«Εάν μιλάμε για εδάφη, μόνο η Ουκρανία έχει τη νομιμοποίηση να διαπραγματευτεί. Κανένας άλλος», ξεκαθάρισε.
Για την οικονομία, την ευημερία και την ευρωπαϊκή ένταξη της Ουκρανίας, είπε, μόνο η ΕΕ μπορεί να διαπραγματευτεί, ενώ για τις εγγυήσεις ασφαλείας παρέπεμψε στη Συμμαχία των Προθύμων.
Ο Ιρλανδός πρωθυπουργός Μίχολ Μάρτιν πρόσθεσε ότι η ευρωπαϊκή εκπροσώπηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην ΕΕ, καθώς σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και χώρες όπως η Βρετανία και η Νορβηγία.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Εμανουέλ Μακρόν προώθησε τη διακήρυξη περίπου 40 χωρών για τις θεμελιώδεις αρχές της ευρωπαϊκής ασφάλειας, με κεντρικό μήνυμα ότι καμία απόφαση που αφορά την ασφάλεια της Ευρώπης δεν μπορεί να λαμβάνεται χωρίς τους Ευρωπαίους.
Αυτό είναι και το διακύβευμα της άτυπης Συνόδου των 27 της Παρασκευής 13 Νοεμβρίου και φυσικά και στη Σύνοδο στα τέλη Νοεμβρίου, δηλαδή όχι μόνο ποιος θα καθίσει στο τραπέζι, αλλά και πώς θα αποφευχθεί μια συμφωνία που θα επαναφέρει τη λογική των σφαιρών επιρροής στην Ευρώπη.
