Μνημόνιο κατανόησης για τον τερματισμό του πολέμου μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, έπειτα από 3,5 μήνες συγκρούσεων, ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός του Πακιστάν, Σεμπάζ Σαρίφ. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι δύο πλευρές κατέληξαν σε συμφωνία που προβλέπει άμεση και μόνιμη παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, ενώ η επίσημη τελετή υπογραφής προγραμματίζεται για την Παρασκευή 19 Ιουνίου στην Ελβετία.
Ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι η συμφωνία θα περιλαμβάνει ρητή δέσμευση του Ιράν να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα, καθώς και την άμεση επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ. Παράλληλα, έκανε λόγο για μηχανισμό επιθεωρήσεων, χωρίς ωστόσο να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής του.
Οι δύο πλευρές υπέγραψαν ένα αρχικό πλαίσιο συμφωνίας —γνωστό ως «Μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ»— με στόχο την παύση των ενεργών εχθροπραξιών, αλλά στην πραγματικότητα έχουμε ακόμη δρόμο για να γίνει αυτό. Κανείς μάλιστα δεν έχει δει το κείμενο της συμφωνίας, κάτι που επιτρέπει στην κάθε πλευρά να ερμηνεύει την κατάσταση κατά το δοκούν.
Οι διπλωμάτες θα συμμετέχουν σε διαπραγματεύσεις 60 ημερών για την οριστικοποίηση μιας μόνιμης ειρηνευτικής συνθήκης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (η οποία μπορεί να παραταθεί με αμοιβαία συναίνεση), τα δύο μέρη καλούνται να επιλύσουν τα εκκρεμή ζητήματα για να καταλήξουν σε μια οριστική συμφωνία τερματισμού του πολέμου.
Επομένως, σε αντίθεση με τη γενικευμένη εικόνα που έχει δοθεί από τα ΜΜΕ, οι ΗΠΑ και το Ιράν δεν υπέγραψαν συμφωνία ειρήνης, αλλά ένα ένα μνημόνιο κατανόησης (Memorandum of Understanding – MoU).
Τι είναι το Μνημόνιο Κατανόησης
Το Μνημόνιο Κατανόησης είναι ένα επίσημο έγγραφο που περιγράφει τους γενικούς όρους και εκφράζει την πρόθεση των μερών να προχωρήσουν στη σύναψη μιας σύμβασης, αν και δεν είναι πάντοτε νομικά δεσμευτικό. Παρά τον μη δεσμευτικό του χαρακτήρα, αποτελεί μια σοβαρή δήλωση ότι η υπογραφή μιας τελικής σύμβασης είναι επικείμενη.
Χρησιμοποιούνται ευρέως σε διεθνείς διαπραγματεύσεις και στον κυβερνητικό σχεδιασμό, καθώς είναι λιγότερο τυπικά από τις συνθήκες και μπορούν να συνταχθούν γρήγορα. Το MoU έχει ευρύτερο χαρακτήρα και θέτει κοινούς στόχους που θα εξειδικευτούν στην πορεία, λαμβάνοντας υπόψιν ορισμένα χρονοδιαγράμματα.
Αντιθέτως, η συμφωνία έχει δεσμευτικό χαρακτήρα και οδηγεί στην οριστική λήξη των εχθροπραξιών, υποχρεώνοντας τα μέρη στην τήρηση των όρων, με πιθανές κυρώσεις σε περίπτωση αθέτησης. Συνηθώς, γίνεται λόγος για συγκεκριμένες ενέργειες και ευθύνες, ενώ επικυρώνεται από εθνικά κοινοβούλια ή αρμόδια νομοθετικά σώματα. Eπομένως για να αποκτήσει δεσμευτικό χαρακτήρα το Μνημόνιο Κατανόησης, πρέπει να επικυρωθεί από αυτά τα όργανα.
Η στρατηγική ΗΠΑ – Ιράν
Στην περίπτωση του ΗΠΑ και του Ιράν, επιτελεί συγκεκριμένες σκοπιμότητες. Στην Ουάσιγκτον δίνεται η ευκαιρία γρηγορότερης και βραχυπρόθεσμης απεμπλοκής από έναν πόλεμο που ξεκίνησε και δεν είχε δίαυλο διαφυγής, ενόψει της συνάντησης της G7 στο Εβιάν της Γαλλίας και των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ.
Ο πρόεδρος Τραμπ χρειάζεται να προωθήσει ένα αφήγημα νίκης του πολέμου, εργαλειοποιώντας το Μνημόνιο ως εργαλείο στρατηγικής αποκλιμάκωσης χωρίς την ανάγκη επικύρωσης από το Κογκρέσο, επιτρέποντας την επίδειξη άμεσης ισχύος και ελέγχου στη ροή της ενέργειας στα Στενά του Ορμούζ.
Ο Αμερικανός Πρόεδρος και το κόμμα του έρχονται αντιμέτωποι με ένα όλο και πιο ανήσυχο κοινό, σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις. Έρευνα της YouGov διαπίστωσε ότι το 63% των Αμερικανών αποδοκιμάζει τον χειρισμό της οικονομίας από τον Τραμπ, ενώ το 57% αισθάνεται ότι η οικονομία χειροτερεύει.
Από την πλευρά της, η Τεχεράνη αξιοποιεί τη συμφωνία ως μια ανάσα ανακούφισης για το εσωτερικό της μέτωπο. Η υποχώρησή της είναι καθαρά τακτική και ελεγχόμενη, επιτρέποντας στο Ιράν να διατηρεί την πόρτα ανοιχτή για νέα κλιμάκωση, εφόσον οι μελλοντικές διαπραγματεύσεις δεν καλύπτουν τις εθνικές του αξιώσεις. Το καθεστώς του Ιράν, όσο υφίσταται, δεν θα παύσει ποτέ να στοχεύει το Ισραήλ και να επιθυμεί τον αφανισμό του.
Τα ανοιχτά θέματα
Το Μνημόνιο Κατανόησης είχε αφήσει ανοιχτά πολλά μέτωπα προς επίλυση. Παραμένουν ερωτήματα για κρίσιμα ζητήματα, όπως το ποιοι θα είναι οι περιορισμοί στον εμπλουτισμό ουρανίου, τι θα απογίνει το υπάρχον απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν, αλλά και ποιο θα είναι το μέλλον των τρομοκρατικών οργανώσεων που χρηματοδοτεί η Τεχεράνη με σκοπό την εξάλειψη του Ισραήλ.
Όπως επισημαίνει το BBC, κάποια από αυτά τα θέματα είναι βέβαιο ότι θα διευθετηθούν σε μεταγενέστερες διαπραγματεύσεις και «τεχνικές» συνομιλίες, οι οποίες θα διεξαχθούν κατά τη διάρκεια μιας παράτασης 60 ημερών της τρέχουσας κατάπαυσης του πυρός. Ωστόσο, αν υπάρχει κάτι σαφές μετά από δεκαετίες προσπαθειών να πειστεί ή να αναγκαστεί το Ιράν να εγκαταλείψει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες, είναι ότι δεν υπάρχουν εγγυήσεις, ανεξάρτητα από το τι πιστεύουν οι ΗΠΑ ότι έχουν εξασφαλίσει σε αυτό το «μνημόνιο κατανόησης».
Σε αυτό το πνεύμα, το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν εξέδωσε την Κυριακή δήλωση αναφέροντας ότι «οι τελικές διαπραγματεύσεις θα αναβληθούν μέχρι την υλοποίηση των δεσμεύσεων της άλλης πλευράς βάσει του μνημονίου». Το ποιες είναι αυτές οι δεσμεύσεις —και πώς τις ερμηνεύει το Ιράν— θα συμβάλει στον καθορισμό του αν αυτή η συμφωνία θα αντέξει.
Η οργή Ισραήλ
Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ήταν εξαρχής τριμερής και μολονότι το Ισραήλ δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις και η χώρα – διαμεσολαβητής, το Πακιστάν, δεν το αναγνωρίζει επίσημα, παραμένει ένας καθοριστικός και αστάθμητος παράγοντας.
Για το Ισραήλ, το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν λογίζεται ως υπαρξιακή απειλή και δεν έχει κανένα περιθώριο να αφήσει τους σκληροπυρηνικούς της Τεχεράνης να ανακάμψουν, γιατί τότε η εχθρότητα προς το εβραικό κράτος θα είναι ακόμη πιο έντονη.
«Το Ισραήλ δεν δεσμεύεται από τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν που συνήψε ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ», δήλωσε ο υπουργός Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ Ιταμάρ Μπεν-Γκβίρ.
«Δεν είμαστε εταίροι σε αυτή τη συμφωνία που δεν διασφαλίζει την ασφάλειά μας και δεν μας δεσμεύει με κανέναν τρόπο. Δεν πρέπει να συμβιβαστούμε με τίποτα λιγότερο από τη διάλυση της Χεζμπολάχ, δεν πρέπει να αποσυρθούμε από κανένα έδαφος που οι μαχητές μας έχουν καταλάβει και καθαρίσει από τρομοκρατική υποδομή, δεν πρέπει να επιστρέψουμε σε μια κατάσταση όπου χιλιάδες τρομοκράτες κάθονται στα σύνορα των βόρειων οικισμών, και σίγουρα δεν πρέπει να παραμείνουμε σιωπηλοί ούτε για μια στιγμή μπροστά στα πυρά που κατευθύνονται κατά του Κράτους του Ισραήλ», συνέχισε ο Μπεν-Γκβίρ.
Επίσης, ο υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, Ισραήλ Κατζ, δήλωσε: «Ο πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου και εγώ ακολουθούμε μια σαφή πολιτική που ορίζει ότι ο IDF θα παραμείνει στις ζώνες ασφαλείας στο Λίβανο, τη Συρία και τη Γάζα, χωρίς χρονικό περιορισμό, για να προστατεύει, από εκεί, τα σύνορα και τις ισραηλινές κοινότητες από τζιχαντιστικά στοιχεία», δηλώνει ο Κατζ σε ανακοίνωσή του.
Ο Κατζ αναφέρει ότι η διατήρηση των ζωνών ασφαλείας αποτελεί «ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του IDF» στον πόλεμο και, ως εκ τούτου, «αντιτιθέμεθα στην αποχώρηση του IDF από τον Λίβανο, παρά όλες τις υφιστάμενες πιέσεις και εκείνες που θα ακολουθήσουν».
Να σημειώσουμε ότι ο Τραμπ δήλωσε στην Wall Street Journal την Κυριακή ότι είναι εξοργισμένος με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, επειδή διέταξε τους IDF να επιτεθούν στον Λίβανο, γεγονός που πίστευε ότι θα μπορούσε να τορπιλίσει την σχεδόν ολοκληρωμένη συμφωνία με το Ιράν.
Παραμένει άγνωστο το χρονικό διάστημα που θα χρειαστεί για να φανεί αν οι εχθροπραξίες στη Μέση Ανατολή θα περιοριστούν οριστικά ή αν θα υπάρξει επανέναρξη των συγκρούσεων. Παρά την υπογραφή του Μνημονίου Κατανόησης (MoU), κρίσιμα ζητήματα παραμένουν άλυτα, καθιστώντας την κατάσταση εξαιρετικά εύθραυστη.
Οι λεπτομέρειες για το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν θα συζητηθούν σε μελλοντικές διαπραγματεύσης, η συμφωνία δεν επιβάλλει στο Ιράν τη διάλυση του περιφερειακού δικτύου των συμμάχων του, όπως είναι οι Χούθι στην Υεμένη ή οι σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, ενώ οι συζητήσεις για τις βαλιστικές ικανότητες της Τεχεράνης εξαιρούνται από το τρέχον πλαίσιο.
Η εξεύρεση λύσης σε αυτά τα θέματα θεωρείται εξαιρετικά δύσκολη, καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης δεν πρόκειται να υποχωρήσουν. Το ιρανικό καθεστώς έχει καταφέρει να επιβιώσει παρά τους ισχυρούς βομβαρδισμούς από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ που διαθέτουν ένα ιδιαίτερα υπολογίσιμο και ισχυρότατο οπλοστάσιο.
Αυτό όμως που αποδεικνύει το Μνημόνιο αυτό είναι η αφερεγγυότητα του Ντόναλντ Τραμπ. Σε ερώτηση σχετικά με ενδεχόμενη αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, ο Αμερικανός πρόεδρος απάντησε: «Ποτέ δεν με ενδιέφερε η αλλαγή καθεστώτος. Αυτή είναι η τρίτη ομάδα με την οποία έχουμε διαπραγματευτεί και είναι η πιο λογική μέχρι σήμερα».
Ο ίδιος όμως τον προηγούμενο Ιανουάριο είχε προτρέψει τους διαδηλωτές να συνεχίσουν να βγαίνουν στους δρόμους. «Η βοήθεια είναι καθ’ οδόν», είχε γράψει στο Truth Social.
Αλλά η βοήθεια δεν ήρθε ποτέ.
Την ίδια στιγμή, φαίνεται ότι ο Τραμπ «ξεπουλάει» ακόμη και τον πιο υπολογίσιμο εταίρο του στην περιοχή, το Ισραήλ, το οποίο όχι μόνο δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις, αλλά δεχόταν και την οργή του Αμερικανού Προέδρου όσο προχωρούσε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ. Ένα θεοκρατικό καθεστώς στο Ιράν που θα συνεχίσει να επιβιώνει, ακόμη και “πληγωμένο”, θα εξακολουθεί να αποτελεί απειλή για το Ισραήλ, τις χώρες του Κόλπου που επλήγησαν επίσης από τα ιρανικά drones και την ευρύτερη περιοχή.
