«Σε μία από τις πιο κρίσιμες συνόδους στην ιστορία της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, κατά τη διατύπωση του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, προσέρχεται το ΝΑΤΟ αύριο στην Άγκυρα, για τη διήμερη συνάντηση κορυφής της 7ης και 8ης Ιουλίου. Οι ηγέτες των 32 κρατών-μελών, εκ των οποίων τα 23 είναι ταυτόχρονα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης με μόνες εκτός Συμμαχίας από τα «27» την Αυστρία, την Ιρλανδία, τη Μάλτα και την Κύπρο, θα συναντηθούν στις 7 και 8 Ιουλίου στο προεδρικό συγκρότημα του Μπεστεπέ, στη δεύτερη σύνοδο που φιλοξενεί η Τουρκία μετά την Κωνσταντινούπολη του 2004.
Ο γενικός γραμματέας Μαρκ Ρούτε, που και αυτός έχει χαρακτηρίσει τη σύνοδο ιστορική, έχει ορίσει τρεις άξονες: περαιτέρω αύξηση των αμυντικών επενδύσεων, ενίσχυση της διατλαντικής αμυντικής βιομηχανικής παραγωγής και συνέχιση της στήριξης προς την Ουκρανία. Ο ίδιος περιγράφει το ζητούμενο ως «ΝΑΤΟ 3.0», μια ισχυρότερη Ευρώπη μέσα σε ένα ισχυρότερο ΝΑΤΟ, λιγότερο εξαρτημένη από τις ΗΠΑ αλλά με τις ΗΠΑ σταθερά αγκυρωμένες σε αυτό και έχει προαναγγείλει ότι η πρώτη ημέρα θα περιλαμβάνει «ημέρα αμυντικής βιομηχανίας», με συμβόλαια και μνημόνια δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Ουκρανία στο μενού
Στη σύνοδο θα παραστεί και ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ενώ η Ουκρανία παραμένει ένας από τους βασικούς άξονες της διακήρυξης. Οι σύμμαχοι αναμένεται να επαναβεβαιώσουν τη δέσμευσή τους στη συλλογική άμυνα του Άρθρου 5 και να διατηρήσουν τη Ρωσία στον πυρήνα της απειλής για την ευρωατλαντική ασφάλεια. Παράλληλα, το Κίεβο θα επιδιώξει να εξασφαλίσει όχι μόνο νέα οικονομική και στρατιωτική στήριξη, αλλά και πολιτική αναγνώριση του ρόλου του ως χώρας που δεν δέχεται απλώς ασφάλεια από το ΝΑΤΟ, αλλά συμβάλλει πλέον και η ίδια στην ασφάλεια της Συμμαχίας.
Η κληρονομιά της Χάγης και ο απρόβλεπτος Τραμπ
Η φετινή σύνοδος διαδέχεται εκείνη της Χάγης τον Ιούνιο του 2025, η οποία έμεινε στην ιστορία τόσο για την προσπάθεια των συμμάχων να κολακεύσουν τον Ντόναλντ Τραμπ, υπό τον φόβο μιας αμερικανικής αποστασιοποίησης με αποκορύφωμα τον χαρακτηρισμό «daddy» που του απέδωσε ο Ρούτε, όσο και για τη δέσμευση αύξησης των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ έως το 2035, εκ των οποίων 3,5% για αμιγώς στρατιωτικές δαπάνες και 1,5% για ευρύτερες επενδύσεις ασφάλειας.
Έναν χρόνο μετά, ορισμένοι σύμμαχοι αγγίζουν ήδη τον στόχο, με τις ευρωπαϊκές χώρες και τον Καναδά να έχουν αυξήσει τις αμυντικές τους επενδύσεις κατά 139 δισ. δολάρια το 2025. Η τακτική της κολακείας, πάντως, συνεχίζεται: στην πρόσφατη επίσκεψή του στην Ουάσιγκτον, ο Ρούτε εμφανίστηκε με πίνακες υπό τον χρυσό τίτλο «The Trump Trillion», αποδίδοντας προσωπικά στον Αμερικανό πρόεδρο τα επιπλέον 1,2 τρισ. δολάρια που έχουν δαπανήσει για την άμυνά τους Ευρωπαίοι και Καναδάς από το 2017.
Αγωνία των Ευρωπαίων
Αν όμως οι Ευρωπαίοι ήλπιζαν ότι η αύξηση των δαπανών θα εξαγόραζε μια περίοδο προβλεψιμότητας, διαψεύστηκαν. Λίγες ημέρες πριν από τη σύνοδο, ο Τραμπ ξέσπασε στην πλατφόρμα του Truth Social κατά των συμμάχων που δεν συνέδραμαν τις ΗΠΑ στον πόλεμο με το Ιράν, κάνοντας λόγο για σχέση που δεν είναι αμοιβαία και χαρακτηρίζοντας παράλογη τη συνέχιση μιας, όπως τη βλέπει, μονόπλευρης δέσμευσης της Ουάσιγκτον. Η Ισπανία είχε αρνηθεί τη χρήση των βάσεών της για τις αμερικανικές επιχειρήσεις, ενώ η Γαλλία είχε ασκήσει ανοιχτή κριτική.
Το μήνυμα είχε προαναγγελθεί ήδη από τη σύνοδο των υπουργών Άμυνας στις Βρυξέλλες στις 18 Ιουνίου, όταν ο Πιτ Χέγκσεθ, ανακοινώνοντας εξάμηνη επανεξέταση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη, προειδοποίησε ότι η Ουάσιγκτον θα παρακολουθεί στενά όσους υστερούν μια αξιολόγηση που, όπως είπε, κάποιοι θα την περάσουν με άριστα και άλλοι θα την αποτύχουν. Δεν είναι τυχαίο ότι στους συμμαχικούς διαδρόμους ο λόγος γίνεται πλέον όχι για επιμερισμό των βαρών, αλλά για μετατόπισή τους από την αμερικανική στην ευρωπαϊκή πλευρά του Ατλαντικού.
Η ώρα της Τουρκίας;
Η αναβάθμιση, ωστόσο, δεν είναι μόνο βιομηχανική είναι και θεσμική. Η στρατιωτική αρχιτεκτονική της Συμμαχίας μετατοπίζεται σταδιακά προς τουρκικό έδαφος: η Τουρκία αναλαμβάνει τη διοίκηση της Συμμαχικής Δύναμης Αντίδρασης για την περίοδο 2028-2030, ενώ δρομολογούνται νέες δομές διοίκησης για τη Μαύρη Θάλασσα, που προστίθενται στο ραντάρ του Κιουρετσίκ και στη βάση του Ιντσιρλίκ. Πρόκειται για εξέλιξη με βάθος χρόνου, που αλλάζει τις ισορροπίες σε Ανατολική Μεσόγειο, Μέση Ανατολή και Μαύρη Θάλασσα δεδομένου ότι η χώρα που ελέγχει τα Στενά και συνομιλεί ταυτόχρονα με Μόσχα, Κίεβο και τις πρωτεύουσες της Μέσης Ανατολής επιδιώκει να καταστεί ο αναντικατάστατος κόμβος της νοτιοανατολικής πτέρυγας.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν κρύβει τις προσδοκίες του. Μιλώντας την 1η Ιουλίου στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση του ΝΑΤΟ στην Κωνσταντινούπολη, υποστήριξε ότι ευρωπαϊκή ασφάλεια χωρίς την Τουρκία δεν νοείται, επανερχόμενος στο αίτημα συμμετοχής της χώρας του στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα αμυντικών προμηθειών SAFE στην οποία αντιτίθενται Ελλάδα και Κύπρος.
Ωστόσο, όποια κι αν είναι τα εμπόδια σε επίπεδο Ένωσης, οι διμερείς αμυντικές συνεργασίες της Άγκυρας με κράτη-μέλη καλά κρατούν από την κοινοπραξία της Baykar με την ιταλική Leonardo και τα εκπαιδευτικά Hürjet προς την Ισπανία έως την πώληση περιπολικού σκάφους στη Ρουμανία και αυτές δεν υπόκεινται σε κανένα ευρωπαϊκό βέτο.
Από την Ουάσιγκτον, εξάλλου, η Άγκυρα αναμένει απτά ανταλλάγματα. Η έγκριση από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ συμφωνίας ύψους περίπου 700 εκατ. δολαρίων για κινητήρες General Electric F110, που συνδέονται με το τουρκικό μαχητικό KAAN, δείχνει ότι η αμυντική σχέση ΗΠΑ–Τουρκίας ξαναμπαίνει σε τροχιά αποκατάστασης μετά την κρίση των S-400. Για τον Ερντογάν, το ζητούμενο είναι σαφές και δεν είναι άλλο από το να μετατρέψει τη στρατηγική χρησιμότητα της Τουρκίας σε συγκεκριμένα αμερικανικά ανταλλάγματα.
Όσα δεν θα συζητηθούν
Η αναβάθμιση συντελείται την ώρα που οι δυτικοί ηγέτες φαίνεται να γυρίζουν αλλού το βλέμμα ως προς την κατάσταση του κράτους δικαίου στη χώρα παρότι η Τουρκία καταγράφει τις χειρότερες επιδόσεις στη Συμμαχία στους δείκτες δημοκρατίας και ελευθερίας του Τύπου. Την προετοιμασία της συνόδου συνόδευσε νέο κύμα καταστολής, με περισσότερες από 200 συλλήψεις διαδηλωτών, δημοσιογράφων και ακτιβιστών, και με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταγγέλλουν ότι η διοργάνωση χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για φίμωση κάθε φωνής διαμαρτυρίας. Σύμβολο του κλίματος έγινε η σύλληψη του κωμικού Ντενίζ Γκιοκτάς έπειτα από παράσταση στην οποία σατίριζε τον Ερντογάν, σε μια χώρα όπου η προσβολή του προέδρου παραμένει ποινικό αδίκημα.
Την ίδια ώρα ο δήμαρχος Κωνσταντινούπολης και υποψήφιος του CHP για την προεδρία Εκρέμ Ιμάμογλου, ο βασικότερος αντίπαλος του Ερντογάν, παραμένει προφυλακισμένος από τον Μάρτιο του 2025 και δικάζεται ως κεντρικός κατηγορούμενος σε μαζική δίκη για διαφθορά με 407 κατηγορουμένους, την οποία το Human Rights Watch χαρακτηρίζει πολιτικά υποκινούμενη. Κανένα από αυτά δεν αναμένεται να βρει θέση στην ατζέντα των «32»: η Τουρκία μοιάζει πλέον πολύ χρήσιμη για να πιεστεί.
Η Αθήνα σαστισμένη;
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, το ερώτημα είναι αν η επιχειρησιακή χρησιμότητα της Τουρκίας θα μετατραπεί σε πολιτική ανοχή απέναντι στον αναθεωρητισμό της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Σύμφωνα με πληροφορίες, που διαρρέουν στον Τύπο, η Αθήνα έχει ήδη διαμηνύσει σε συμμάχους ότι η ενισχυμένη τουρκική παρουσία στο ΝΑΤΟ δεν πρέπει να συνοδευτεί από τέτοια ανοχή. Παράλληλα, ανοιχτό παραμένει το ενδεχόμενο συνάντησης του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Τούρκο πρόεδρο στο περιθώριο της συνόδου.
Σε μια σύνοδο όπου όλα τα μεγάλα μέτωπα πιέζουν ταυτόχρονα Ουκρανία, Μέση Ανατολή, αμερικανική αποστασιοποίηση, τουρκική αναβάθμιση τα διακυβεύματα είναι πολλά, και πρώτο ανάμεσά τους η εικόνα ενότητας. Για την Ελλάδα, όμως, είναι ακόμη περισσότερα.»
