Το ντοκιμαντέρ «Στο χιλιοστό» στο 5ο επεισόδιο, επαναφέρει στο προσκήνιο τις δραματικές ημέρες του δημοψηφίσματος του 2015, με μαρτυρίες ξένων αξιωματούχων και Ελλήνων πρωταγωνιστών. Μόνο που η Ιστορία δεν γράφεται αποκλειστικά από όσους είχαν τότε το πάνω χέρι στις Βρυξέλλες. Γράφεται και από τα ερωτήματα που αποσιωπούνται: τι ακριβώς ψήφισε ο ελληνικός λαός, ποιοι πίεζαν για λάθος λύσεις και ποιοι εμφανίζονται σήμερα ως τιμητές της αλήθειας.
Το καλοκαίρι του 2015 υπήρξε μία από τις πιο φορτισμένες στιγμές της μεταπολιτευτικής Ιστορίας. Η χώρα βρέθηκε σε συνθήκες ασφυξίας, οι τράπεζες έκλεισαν, τα capital controls έγιναν μέρος της καθημερινότητας και η συζήτηση για την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ μετατράπηκε από φόβο σε πολιτικό όπλο.
Το πέμπτο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΪ «Στο χιλιοστό», που βασίζεται στο βιβλίο «Η τελευταία μπλόφα» των Βαρβιτσιώτη και Δενδρινού, φωτίζει ακριβώς εκείνη την περίοδο: τις τηλεφωνικές επικοινωνίες του Αλέξη Τσίπρα με τη Μέρκελ και τον Ολάντ, τις αντιδράσεις των Ευρωπαίων αξιωματούχων, την ένταση στο Eurogroup, τον αιφνιδιασμό των εταίρων και το πολιτικό σοκ που προκάλεσε η απόφαση για δημοψήφισμα. Ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ μίλησε για «σκάνδαλο» και ότι ο Γερούν Ντάισελμπλουμ υποστήριξε πως «ο κόσμος παραπλανήθηκε».
Αυτή είναι η μία πλευρά της αφήγησης. Η άλλη, όμως, είναι λιγότερο βολική για όσους εμφανίζονται σήμερα σαν να έβλεπαν τα πράγματα από απόσταση ασφαλείας.
Διότι πολλοί από τους ξένους αξιωματούχους που μιλούν σήμερα με ύφος αυστηρού επιτηρητή ήταν οι ίδιοι που, τα προηγούμενα χρόνια, στήριξαν ή επέβαλαν πολιτικές που αποδείχθηκαν οικονομικά και κοινωνικά καταστροφικές. Δεν πρόκειται για ρητορική υπερβολή. Το ίδιο το ΔΝΤ, σε εκθέσεις και αναλύσεις μετά το πρώτο ελληνικό πρόγραμμα, αναγνώρισε σοβαρές αστοχίες στους υπολογισμούς και στις προβλέψεις, ιδίως ως προς το βάθος της ύφεσης και τους δημοσιονομικούς πολλαπλασιαστές.
Με απλά λόγια: αυτοί που σήμερα μιλούν για «παραπλάνηση» του ελληνικού λαού υπήρξαν μέρος ενός συστήματος που παραδέχθηκε εκ των υστέρων ότι δεν είχε μετρήσει σωστά τις συνέπειες των δικών του συνταγών.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η τοποθέτηση του Γερούν Ντάισελμπλουμ. Ο πρώην πρόεδρος του Eurogroup, κεντρικό πρόσωπο της σκληρής γραμμής απέναντι στην Ελλάδα, εμφανίζεται στο ντοκιμαντέρ να λέει ότι είχε θυμώσει, επειδή θεωρούσε πως δεν υπήρχε καλύτερη συμφωνία διαθέσιμη και πως οι Έλληνες πολίτες παραπλανήθηκαν. Σήμερα είναι δήμαρχος του Αϊντχόβεν, θέση την οποία κατέχει από το 2022, σύμφωνα με τον ίδιο τον δήμο της ολλανδικής πόλης.
Ασφαλώς, κάθε πρώην Ευρωπαίος αξιωματούχος έχει δικαίωμα να υπερασπίζεται τη δική του εκδοχή. Όμως υπάρχει και ένα όριο στην πολιτική αμνησία. Διότι ο Ντάισελμπλουμ δεν ήταν σχολιαστής. Ήταν ο άνθρωπος που προήδρευε του Eurogroup σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα αντιμετωπιζόταν συχνά όχι ως ισότιμο μέλος της Ευρωζώνης, αλλά ως παράδειγμα προς παραδειγματισμό.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αποσιώπηση. Στη δημόσια συζήτηση για το δημοψήφισμα του 2015 επαναλαμβάνεται συχνά ότι «το πραγματικό ερώτημα ήταν ευρώ ή δραχμή». Όμως το ψηφοδέλτιο δεν έγραφε αυτό. Το επίσημο ερώτημα, όπως δημοσιεύθηκε τότε στο ΦΕΚ και εγκρίθηκε από τη Βουλή, αφορούσε την αποδοχή ή την απόρριψη συγκεκριμένων προτάσεων των θεσμών. Δηλαδή το email Γιούνκερ που για πολλούς προσομοίαζε με το email Χαρδούβελη που είχε αντικρούσει η κυβέρνηση Σαμαρά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το διακύβευμα δεν ήταν βαρύ. Ήταν. Δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε κίνδυνος. Υπήρχε. Δεν σημαίνει ότι όλα έγιναν άψογα από την ελληνική κυβέρνηση. Κάθε άλλο. Αλλά άλλο πράγμα η πολιτική κριτική και άλλο η αναδρομική διαστρέβλωση. Άλλο να πει κανείς ότι το δημοψήφισμα ήταν υψηλού ρίσκου και άλλο να παρουσιάζει ως αυτονόητο ότι η τότε κυβέρνηση είχε δήθεν αποφασίσει να βγάλει τη χώρα από το ευρώ.
Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη και γι’ αυτό πιο ενοχλητική. Η συζήτηση περί Grexit δεν γεννήθηκε μόνο στην Αθήνα. Υπήρξε και σε ευρωπαϊκά κέντρα αποφάσεων. Ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε είχε πράγματι βάλει στο τραπέζι την ιδέα μιας προσωρινής εξόδου της Ελλάδας από την Ευρωζώνη, ενώ διεθνή δημοσιεύματα της εποχής κατέγραφαν γερμανικό σχέδιο για «time-out» από το ευρώ.
Επομένως, όταν σήμερα κάποιοι παρουσιάζουν το Grexit ως αποκλειστική «κρυφή επιδίωξη» της ελληνικής πλευράς, παραλείπουν το μισό έργο. Και συνήθως το πιο κρίσιμο μισό: ότι η έξοδος της Ελλάδας από το ευρώ υπήρξε, για ορισμένους στην Ευρώπη, εργαλείο πίεσης, ίσως και επιθυμητή λύση. Και βεβαίως κανείς δεν ξεχνά ότι μέσα στην ίδια την κυβέρνηση υπήρξαν πρωταγωνιστές υπέρμαχοι της δραχμής όπως ο Λαφαζάνης και άλλοι συνοδοιπόροι του που έφυγαν από τον ΣΥΡΙΖΑ και έκαναν το δικό τους δραχμόβιο κόμμα.
Το ίδιο ισχύει και για την περίφημη πρόταση Γιούνκερ. Εκείνη την περίοδο, οι προτάσεις των θεσμών δεν έπεφταν σε πολιτικό κενό. Έρχονταν μετά από χρόνια μνημονιακής κόπωσης, μετά από μειώσεις, φόρους, ανεργία, κοινωνική αποδιάρθρωση και μια αίσθηση ότι η χώρα καλούνταν κάθε φορά να αποδεχθεί το επόμενο τελεσίγραφο ως μονόδρομο. Για ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας, η πίεση εκείνων των ημερών δεν έμοιαζε με ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση. Έμοιαζε με ακόμη ένα τελεσίγραφο και μάλιστα με τρόπο που θύμιζε σε πολλούς το πολιτικό κλίμα του λεγόμενου «email Χαρδούβελη», δηλαδή την προγενέστερη λογική των απαιτήσεων που παρουσιάζονταν ως τεχνική αναγκαιότητα και όχι ως πολιτική επιλογή.
Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία: οι ίδιοι που ζητούσαν από τους Έλληνες να αποδεχθούν τα πάντα στο όνομα της υπευθυνότητας, σήμερα εμφανίζονται προσβεβλημένοι επειδή ο λαός ρωτήθηκε. Μπορεί κανείς να διαφωνεί με τον τρόπο, με τον χρόνο, με τη διαχείριση, με το αποτέλεσμα, με την επόμενη ημέρα. Αλλά το να βαφτίζεται η ίδια η προσφυγή στη λαϊκή ετυμηγορία «σκάνδαλο» δείχνει κάτι βαθύτερο για την ευρωπαϊκή αντίληψη της εποχής.
Ότι η δημοκρατία ήταν αποδεκτή μόνο όσο δεν ενοχλούσε τις αγορές, τα Eurogroup και τα προκαθορισμένα συμπεράσματα.
Η κυβέρνηση Τσίπρα έχει ασφαλώς τις δικές της ευθύνες. Για τις αυταπάτες, για τους χειρισμούς, για την καθυστέρηση, για το γεγονός ότι το βροντερό «Όχι» μετατράπηκε λίγες ημέρες μετά σε νέο μνημόνιο. Αυτά δεν σβήνονται. Ούτε πρέπει να σβηστούν. Όμως άλλο η κριτική στην κυβέρνηση και άλλο η πλήρης αθώωση των δανειστών. Και να μην ξεχνιούνται ποιοι «σοϊμπλάδες» έβαζαν στο τραπέζι το Grexit και μετά κατηγορούσαν την Αθήνα ότι παίζει με τη φωτιά.
Η Ιστορία του δημοψηφίσματος δεν χωρά μόνο σε τηλεοπτικά αποσπάσματα ξένων αξιωματούχων που σήμερα θέλουν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Χρειάζεται μνήμη, ψυχραιμία και κυρίως πλήρη εικόνα.
