Ένας πίνακας του Ρέμπραντ που απομακρύνθηκε παράνομα από την ιστορική γερμανική πόλη Γκότα το 1946, επιστρέφει προσωρινά στον τόπο όπου βρισκόταν για περισσότερο από έναν αιώνα. Η νεανική αυτοπροσωπογραφία του Ολλανδού ζωγράφου θα μεταφερθεί από το Μόναχο, προκειμένου να παρουσιαστεί ως δάνειο σε έκθεση στο Herzogliches Museum του Schloss Friedenstein.
Ο πίνακας, που βρέθηκε στο επίκεντρο μιας μακράς διαμάχης μεταξύ δύο γερμανικών μουσείων, αποτελεί ουσιαστικά «θύμα» τόσο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου όσο και της μεταπολεμικής διχοτόμησης της Γερμανίας κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Από τη μία βρίσκεται το Herzogliches Museum στο Schloss Friedenstein της Γκότα και από την άλλη, η Alte Pinakothek του Μονάχου, όπου ο πίνακας βρίσκεται σήμερα.
Σύμφωνα με το The Art Newspaper, το «Youthful Self-portrait» του 1629 θα αποτελέσει κεντρικό έργο της έκθεσης «Rembrandt 1632: The Creation of a Brand», η οποία θα επικεντρώνεται σε μια σημαντική περίοδο της καλλιτεχνικής πορείας του Ρέμπραντ, όταν ο ζωγράφος εγκατέλειψε την υπογραφή με τα αρχικά του και άρχισε να χρησιμοποιεί μόνο το μικρό του όνομα: «Rembrandt». Συγκεκριμένα, θα παρουσιαστούν συνολικά 11 έργα του.
Για τους κατοίκους, ωστόσο, της Γκότα, το πιο σημαντικό έκθεμα αναμένεται να είναι η συγκεκριμένη αυτοπροσωπογραφία, η οποία επιστρέφει για πρώτη φορά ύστερα από οκτώ δεκαετίες στο ιστορικό κτίριο όπου βρισκόταν. Στο «Youthful Self-portrait» ο Ρέμπραντ απεικονίζεται σε ηλικία 24 ετών, με ανακατεμένα μαλλιά, καθώς κοιτάζει προς τον θεατή μέσα από ένα σκοτεινό δωμάτιο. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική σύνθεση, της οποίας υπάρχει ακόμη μία εκδοχή στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ.
Μία διαμάχη που παραμένει μέχρι σήμερα ανοιχτή
Η ιστορία του έργου στη Γκότα ξεκινά ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Μέχρι το 1803 είχε αποκτηθεί από τον δούκα Ernst II της Σαξονίας-Γκότα-Άλτενμπουργκ, ενώ από το 1842 βρισκόταν στο Schloss Friedenstein της πόλης. Το 1928 η συγκεκριμένη συλλογή έργων τέχνης μεταβιβάστηκε στο Ίδρυμα Τέχνης και Επιστήμης του Δούκα της Σαξονίας-Κόμπουργκ και Γκότα.
Η αυτοπροσωπογραφία παρέμεινε στο Schloss Friedenstein μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε, για λόγους ασφαλείας, μεταφέρθηκε στο Schloss Reinhardsbrunn, περίπου 20 χιλιόμετρα έξω από την πόλη. Τον Απρίλιο του 1945 τα αμερικανικά στρατεύματα απελευθέρωσαν τη Γκότα, ενώ τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς εγκαταστάθηκαν εκεί σοβιετικές δυνάμεις. Τότε ήταν που ο πίνακας επέστρεψε στο Herzogliches Museum.
Λίγους μήνες αργότερα, όμως, και συγκεκριμένα τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 1946, η οικογένεια των δούκων οργάνωσε μυστικά τη μεταφορά του Ρέμπραντ έξω από τη Γκότα. Το έργο μεταφέρθηκε στο Κόμπουργκ, περίπου 100 χιλιόμετρα νότια της πόλης. Η επιχείρηση οργανώθηκε από πρώην διευθυντή του Herzogliches Museum, χωρίς ωστόσο να έχει λάβει την έγκριση ούτε του τότε διευθυντή του μουσείου ούτε του Ιδρύματος Τέχνης και Επιστήμης.
Η επίσημη αιτιολόγηση για τη μεταφορά συνδεόταν με τη σοβιετική κατοχή. Οι Σοβιετικοί είχαν στείλει στη Γερμανία ομάδες που προχωρούσαν σε κατασχέσεις έργων τέχνης και στη μεταφορά τους στη Σοβιετική Ένωση. Το Κόμπουργκ βρισκόταν μέσα στην αμερικανική ζώνη κατοχής και, σύμφωνα με τις πληροφορίες, η μεταφορά του Ρέμπραντ προοριζόταν αρχικά να είναι προσωρινή.
Ωστόσο, η προσωρινή μετακίνηση εξελίχθηκε σε μόνιμη απώλεια για τη Γκότα. Το 1954 η οικογένεια των δούκων πούλησε το αυτοπορτρέτο στις Bayerische Staatsgemäldesammlungen, τις Κρατικές Συλλογές Ζωγραφικής της Βαυαρίας, προκειμένου να εκτεθεί στην Alte Pinakothek του Μονάχου. Το ποσό της πώλησης ανήλθε σε 75.000 γερμανικά μάρκα, περίπου 18.000 δολάρια εκείνης της εποχής, τιμή που θεωρείται χαμηλή για έναν πίνακα του Ρέμπραντ εκείνα τα χρόνια.
Μέχρι τότε, το Σιδηρούν Παραπέτασμα είχε ήδη χωρίσει τη Γερμανία στα δύο, με το Μόναχο να βρίσκεται υπό τον έλεγχο των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι, οι Κρατικές Συλλογές Ζωγραφικής της Βαυαρίας δεν φαίνεται να είχαν ιδιαίτερους ενδοιασμούς για την αγορά ενός έργου που προηγουμένως ανήκε σε μουσείο της σοβιετικής ζώνης.
Ωστόσο, η υπόθεση έχει και μια σημαντική νομική διάσταση. Ο ιστορικός τέχνης Mirko Krueger, ο οποίος έχει μελετήσει την υπόθεση του Ρέμπραντ, επισημαίνει ότι σύμφωνα με τη γερμανική νομοθεσία η αξίωση ενός ιδιοκτήτη για επιστροφή ενός αντικειμένου παραγράφεται 30 χρόνια μετά την απώλειά του.
Στην περίπτωση της συγκεκριμένης αυτοπροσωπογραφίας, η σχετική περίοδος έληξε το 1976, δηλαδή 14 χρόνια πριν από την επανένωση της Γερμανίας. Εκείνη την εποχή η Γκότα ανήκε στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, ενώ το Μόναχο στη Δυτική Γερμανία. Εξαιτίας του Ψυχρού Πολέμου, ένα μουσείο της Ανατολικής Γερμανίας θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να προχωρήσει σε νομικές ενέργειες εναντίον ενός μουσείου της Δυτικής.
Η επιστροφή στη Γκότα και η «αναμέτρηση» με την Ιστορία
Η σημερινή επιστροφή του έργου στη Γκότα, έστω και προσωρινά, προέκυψε έπειτα από πρωτοβουλία του δημάρχου της πόλης, Knut Kreuch, ο οποίος απευθύνθηκε στον πρωθυπουργό της Βαυαρίας, Markus Söder. Ακολούθησαν συζητήσεις σε υψηλό πολιτικό και θεσμικό επίπεδο, οι οποίες τελικά οδήγησαν στον προσωρινό δανεισμό του πίνακα. Έτσι, για πρώτη φορά εδώ και 80 χρόνια, το έργο του Ρέμπραντ θα παρουσιαστεί ξανά στο παλάτι όπου είχε εκτεθεί στα μέσα του 19ου αιώνα.
Εκπρόσωπος του Herzogliches Museum και του Friedenstein Gotha Foundation δήλωσε στο «The Art Newspaper» ότι το μουσείο είναι ιδιαίτερα ευγνώμον για την απόφαση της Pinakothek του Μονάχου να δανείσει τον Ρέμπραντ, εξακολουθεί όμως να θέτει ερωτήματα σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες το αυτοπορτρέτο απομακρύνθηκε από τη Γκότα.
Όπως σημείωσε, στον διάλογο μεταξύ των δύο ιδρυμάτων το βάρος μετατοπίζεται σταδιακά από τα νομικά ζητήματα που αφορούν την ιστορία του έργου προς το πώς η αυτοπροσωπογραφία μπορεί να καταστεί προσβάσιμη στο κοινό. Και τα δύο μουσεία θεωρούν ότι αυτό αποτελεί μέρος της ευθύνης τους ως δημόσιοι πολιτιστικοί οργανισμοί.
Από την πλευρά τους, οι Κρατικές Συλλογές Ζωγραφικής της Βαυαρίας αναγνωρίζουν ότι η πώληση του έργου κατά τη μεταπολεμική περίοδο αποτέλεσε σημαντική απώλεια για το Friedenstein Gotha Foundation. Για τον λόγο αυτό, όπως αναφέρουν, ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να συμπεριληφθεί το έργο στη συγκεκριμένη διοργάνωση.
Η έκθεση «Rembrandt 1632: The Creation of a Brand», θα φιλοξενηθεί στο Herzogliches Museum από τις 5 Σεπτεμβρίου έως τις 6 Δεκεμβρίου.
Με πληροφορίες από The Art Newspaper
