Οι συνθήκες διεξαγωγής του πολέμου στην Ουκρανία έχουν ως αποτέλεσμα πρωτοφανή αριθμό ανθρώπων να χάνουν άκρα, δημιουργώντας μια τεράστια πρόκληση για τη χώρα αναγκάζοντας αυτή να απαντήσει και τελικά να αναπτύξει εξαιρετικά προηγμένα προσθετικά μέλη και να τα τοποθετεί σε πρωτοφανή αριθμό ασθενών.
Η Κούμκα, η οποία είναι συνιδρύτρια του Protez Hub, μιας πρωτοβουλίας που έχει στόχο τη βελτίωση της ζωής των Ουκρανών που έχουν υποστεί ακρωτηριασμό, έχει εντείνει τη δράση της. Και η οργάνωσή της αποτελεί μόνο ένα κομμάτι ενός τεράστιου δικτύου κλινικών, νεοφυών επιχειρήσεων και ερευνητικών εργαστηρίων που έχει δημιουργηθεί για να βοηθήσει τους τραυματίες.
Διαθέτει όμως πραγματικά η Ουκρανία όσα χρειάζονται για να βοηθήσει τις δεκάδες χιλιάδες τραυματιών, πολλοί από τους οποίους θα χρειάζονται προσθετικά μέλη για δεκαετίες; Λειτουργεί πάντοτε αυτή η νεοσύστατη βιομηχανία προς το συμφέρον των ανθρώπων που βοηθά; Και, τελικά, τι μπορεί να μάθει ο υπόλοιπος κόσμος από την ταχύτατα αναπτυσσόμενη βιομηχανία προσθετικών μελών της Ουκρανίας;
Ασαφής ο αριθμός ακρωτηριασμένων
Τα στοιχεία των ακρωτηρισμένων Ουκρανών είνα ασαφή. Δημοσιεύματα αναφέρουν 100.000 ωστόσο, η Ουκρανία έχει συμφέρον να παρουσιάζει έναν υψηλότερο αριθμό, προκειμένου να ενισχύσει τη διεθνή συμπάθεια και στήριξη.
Η Κούμκα, η οποία έχει πρόσβαση σε επίσημα στοιχεία λέει στο New Scientist ότι ο πραγματικός αριθμός ανέρχεται περίπου σε 24.100 ανθρώπους, από τις αρχές του 2021 έως το τέλος του 2025.
Για την Ουκρανία, η οποία είχε ένα από τα χαμηλότερα εισοδήματα μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ακόμη και πριν από τη ρωσική εισβολή, η απαιτούμενη ιατρική αντιμετώπιση αποτελεί τεράστια πρόκληση.
Η φύση του σημερινού πολέμου σημαίνει ότι όχι μόνο οι ακρωτηριασμοί είναι συχνότεροι –και στις δύο πλευρές– αλλά και ότι πρόκειται συχνά για ιδιαίτερα δύσκολες περιπτώσεις.
Ο Γιακόβ Γκραντινάρ εργάζεται στο Protez Foundation, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό και κλινική στην Ουκρανία που παρέχει και τοποθετεί προσθετικά μέλη. Η οργάνωση δεν συνδέεται με το Protez Hub.
Ο Γκραντινάρ λέει ότι πρόσφατα προσήλθε ένας άνθρωπος ο οποίος είχε παραμείνει εγκλωβισμένος στην πρώτη γραμμή φορώντας τουρνικέ για 60 ημέρες. Οι συσκευές αυτές περιορίζουν την απώλεια αίματος βραχυπρόθεσμα, αλλά προκαλούν επιπλοκές όταν χρησιμοποιούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Απλώς δεν έχουν σχεδιαστεί για τόσο παρατεταμένη χρήση.
«Τα τουρνικέ σώζουν ζωές, αλλά κοστίζουν άκρα», λέει ο Γκραντινάρ. Εκτιμά ότι έως και το 95% αυτών των ασθενών θα ήταν νεκροί χωρίς αυτές τις σωτήριες συσκευές. Ωστόσο, τα τουρνικέ οδηγούν επίσης σε ακρωτηριασμούς πολύ ψηλότερα στο άκρο, καθώς οι ιστοί κάτω από αυτά νεκρώνονται όταν στερούνται την παροχή αίματος.
Η χρηματοδότηση
Ένας από τους λόγους για τους οποίους η βιομηχανία προσθετικών μελών στην Ουκρανία έχει πλέον επεκταθεί πολύ πέρα από την οργάνωση του Γκραντινάρ σχετίζεται με τα χρήματα.
Η Κούμκα έχει διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκστρατεία για μεγαλύτερες επενδύσεις και καλύτερη νομοθεσία. Σήμερα, η ουκρανική κυβέρνηση καταβάλλει έως και 100.000 δολάρια στους στρατιώτες για κάθε χαμένο άκρο, επιτρέποντάς τους να απευθυνθούν σε οποιαδήποτε από τις ολοένα και περισσότερες ιδιωτικές κλινικές της χώρας ή ακόμη και στο εξωτερικό και να επιλέξουν το προσθετικό μέλος που ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες τους.
Όταν τα προσθετικά μέλη φθείρονται, συνήθως μετά από δύο έως πέντε χρόνια, μπορούν να λάβουν ξανά την ίδια χρηματοδότηση. Αντίστοιχη είναι η κατάσταση και για τους πολίτες που χάνουν ένα άκρο, αν και τα διαθέσιμα ποσά είναι μικρότερα.
Τα επόμενα χρόνια, αυτή η πολιτική θα κοστίσει στην κυβέρνηση «δισεκατομμύρια και δισεκατομμύρια και δισεκατομμύρια δολάρια», λέει η Κούμκα.
Η επένδυση αυτή λειτούργησε ως καταλύτης για την ανάπτυξη νέων κλινικών, εργαστηρίων και άλλων δομών.
Ο πρώην γιατρός Ντίμα Γκαζντά ίδρυσε την εταιρεία Esper πριν από έξι χρόνια, με στόχο την ανάπτυξη τεχνολογίας αισθητήρων που θα μπορούσε να αδειοδοτηθεί σε άλλες εταιρείες για χρήση σε προσθετικά μέλη.
Όταν όμως ο πόλεμος κλιμακώθηκε, ο Γκαζντά αναρωτήθηκε αν η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να προσαρμοστεί ώστε η εταιρεία να δημιουργήσει το δικό της προσθετικό μέλος για τραυματίες στρατιώτες.
«Η ουκρανική αγορά προσθετικών μελών διαμορφώνεται αναμφίβολα από τον πόλεμο. Ως εταιρεία, επίσης, έχουμε διαμορφωθεί από τον πόλεμο», λέει.
Έκτοτε, η Esper ανέπτυξε ένα προηγμένο ρομποτικό προσθετικό χέρι με έξι κινητήρες που ελέγχονται μέσω αισθητήρων, επιτρέποντας στον χρήστη να κινεί το χέρι πιο γρήγορα ή πιο αργά, ανάλογα με τις ανάγκες του.
Είναι πιο επιδέξιο και ικανό από τα περισσότερα προσθετικά χέρια. Περίπου το 60% των σχεδόν 250 εξαρτημάτων του κατασκευάζεται στην Ουκρανία. Το Esper Hand είναι αδιάβροχο, μπορεί να σηκώσει φορτία έως 35 κιλά και διαθέτει ιδιαίτερα αρθρωτό σχεδιασμό, ώστε σε περίπτωση βλάβης τα εξαρτήματα να μπορούν να επισκευαστούν εύκολα χωρίς να χρειάζεται να σταλεί ολόκληρη η συσκευή σε κέντρο επισκευών.Είναι επίσης κατά 10% ελαφρύτερο από ένα ανθρώπινο χέρι, αν και ο Γκαζντά λέει ότι όλοι όσοι το κρατούν θεωρούν ότι είναι βαρύ, κυρίως επειδή δεν έχουν συνηθίσει να κρατούν ένα ανθρώπινο χέρι με τον ίδιο τρόπο.
Οι πιο δύσκολες περιπτώσεις
Ένα ακόμη παράδειγμα της αναπτυσσόμενης βιομηχανίας προσθετικών μελών στην Ουκρανία είναι το Protez Foundation του Γκραντινάρ.
Οι ακρωτηριασμοί ψηλότερα στο άκρο οδηγούν γενικά σε δυσκολότερη αποκατάσταση. Τα προσθετικά μέλη που διαθέτουν γόνατο είναι πιο δύσκολα στην εκμάθηση της χρήσης τους, πιο σύνθετα στην κατασκευή και την τοποθέτηση και, επομένως, πιο ακριβά.
Γνωρίζουμε εδώ και καιρό ότι οι ακρωτηριασμοί σε υψηλότερο σημείο του άκρου απαιτούν επίσης μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας κατά το περπάτημα.
Η Ουκρανία δεν αντιμετωπίζει μόνο τεράστια ζήτηση για προσθετική φροντίδα, αλλά και τις πιο δύσκολες περιπτώσεις που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς.
Ο Γκραντινάρ λέει ότι πολλές νέες κλινικές αναλαμβάνουν μόνο τις ευκολότερες περιπτώσεις. Ο ίδιος, όμως, υπερηφανεύεται ότι δεν λέει ποτέ «όχι».
Έχει τοποθετήσει προσθετικά μέλη της ισλανδικής εταιρείας Össur, η οποία χρησιμοποιεί ρητίνη και υαλοΐνες για να δημιουργεί υποδοχές που εφαρμόζουν στενά στον χρήστη, σε ακρωτηριασμούς μικρότερου μήκους από οποιονδήποτε άλλο είχε προηγουμένως αντιμετωπίσει η εταιρεία, διευρύνοντας τα όρια όσων θεωρούνταν μέχρι πρότινος εφικτά.
Άλλες ουκρανικές εταιρείες εμφανίζονται συνεχώς.
Δεν είναι όλα τόσο θετικά
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι αποκλειστικά θετική.
Η Κούμκα λέει ότι ορισμένες κλινικές προσθετικών μελών δαπανούν μεγάλα ποσά για μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, δίνοντας προτεραιότητα στα οικονομικά τους συμφέροντα και στον αριθμό των ασθενών αντί για την ποιότητα της φροντίδας.
«Τα προσθετικά μέλη και οι ακρωτηριασμοί γενικότερα είναι αυτή τη στιγμή ιδιαίτερα επικερδείς για τις φιλανθρωπικές οργανώσεις, για να είμαι ειλικρινής», λέει.
Κατά την άποψή της, οι ασθενείς αντιμετωπίζουν πολλαπλές παγίδες, μεταξύ των οποίων κλινικές που τοποθετούν δολίως φθηνότερες συσκευές, ενώ χρεώνουν για ακριβότερες, ή φιλανθρωπικές οργανώσεις που αναζητούν ξένη βοήθεια, ενώ παράλληλα ζητούν αποζημίωση από την ουκρανική κυβέρνηση για την ίδια θεραπεία.
Ο Γκραντινάρ παραδέχεται ότι υπάρχουν προβλήματα σε ορισμένα σημεία.
«Είναι διαφθορά, αλλά είναι κατάσταση επιβίωσης», λέει. «Κάθε μέρα γίνεται όλο και καλύτερα».
Η οικονομία των ιατρικών συσκευών σε συνθήκες πολέμου μπορεί επίσης να προκαλεί αμηχανία.
Για παράδειγμα, πολλά προσθετικά μέλη που τοποθετούνται σήμερα στην Ουκρανία προέρχονται από τη γερμανική εταιρεία Ottobock. Η ίδια εταιρεία, όμως, εξακολουθεί να πουλά προϊόντα και στη Ρωσία.
Η εταιρεία δήλωσε στο New Scientist ότι η Ρωσία αντιπροσώπευε το 8,8% των παγκόσμιων εσόδων της κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025, έναντι 5% το 2023.
Έκθεση αμερικανικής εταιρείας αναλύσεων ανεβάζει το ποσοστό πιο κοντά στο 35% και υποστηρίζει ότι, παρά τον ισχυρισμό της Ottobock πως πουλά αποκλειστικά σε πολίτες, οι συσκευές της έχουν εμφανιστεί σε πλάνα με Ρώσους στρατιώτες..
Η Ottobock απέρριψε το συγκεκριμένο ποσοστό και δήλωσε στο New Scientist ότι δεν συνεργάζεται απευθείας με τον ρωσικό στρατό, αλλά δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο οι συσκευές της να καταλήξουν στην πρώτη γραμμή.
Η Ουκρανία ως «πεδίο δοκιμών»;
Υπάρχει, πάνω απ’ όλα, μια πιο άμεση ανησυχία: ότι η ταχύτατη καινοτομία που συντελείται στην Ουκρανία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα Ουκρανοί ασθενείς να εφοδιάζονται με μη επαρκώς δοκιμασμένες συσκευές, με τρόπο που σε συνθήκες ειρήνης θα θεωρούνταν αντιδεοντολογικός.
«Υπάρχουν τόσες πολλές διαφορετικές εταιρείες που μπαίνουν στην Ουκρανία με λύσεις που απέχουν από το να είναι τέλειες και προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν τους Ουκρανούς ως [πειραματικό] υλικό», λέει η Κούμκα.
«Δεν θα περνούσαν ποτέ από επιτροπές δεοντολογίας σε άλλες χώρες και δεν θα εγκρίνονταν ποτέ, αλλά στην Ουκρανία μπορούν να το κάνουν επειδή κανείς δεν τους σταματά. Τη χρησιμοποιούν ως πεδίο δοκιμών».
Η μεγαλύτερη έλλειψη δεν είναι τα προσθετικά, αλλά οι ειδικοί.
Τέλος, παρά τον αριθμό των νεοφυών επιχειρήσεων και των νέων κλινικών που αναπτύσσουν προηγμένες συσκευές, πολλοί ειδικοί στα προσθετικά μέλη θεωρούν ότι εξακολουθεί να υπάρχει μια κρίσιμη έλλειψη: εξειδικευμένο ιατρικό προσωπικό.
Κατά μέσο όρο, ένας άνθρωπος που έχει υποστεί ακρωτηριασμό χρειάζεται εννέα ιατρικές επισκέψεις μόνο κατά τον πρώτο χρόνο, είτε πρόκειται για προσαρμογές του προσθετικού μέλους, είτε για φυσικοθεραπεία είτε για ψυχολογική υποστήριξη.
Και ακόμη και όταν το προσθετικό μέλος έχει τοποθετηθεί, η διαδικασία δεν τελειώνει εκεί.
Ο Άλεξ Ντίκινσον, μηχανικός προσθετικών μελών στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον στη Βρετανία, λέει ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα στην Ουκρανία δεν αφορά απαραίτητα τον εξοπλισμό.
«Είναι η [έλλειψη] εκπαιδευμένων κλινικών γιατρών», λέει.Μεσοπρόθεσμα, θα υπάρξουν και άλλες αλλαγές, καθώς οι μύες που κάποτε επιτελούσαν έντονη εργασία ξαφνικά χρησιμοποιούνται πολύ λιγότερο ή καθόλου και ατροφούν, ενώ άλλοι μύες δυναμώνουν. «Άρα, αυτό που χρειάζονται αυτοί οι άνθρωποι είναι φροντίδα για όλη τους τη ζωή».
