«Η Τουρκία είναι βασικός εταίρος σε θέματα ασφάλειας, μετανάστευσης και ενέργειας, καθώς και υποψήφια προς ένταξη χώρα στην ΕΕ». Με αυτή τη διατύπωση η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ Κάγια Κάλας περιέγραψε την Άγκυρα μετά τη συνάντησή της με τον Τούρκο Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στην τελευταία ημέρα της κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ και λίγες ημέρες πριν η Τουρκία φιλοξενήσει τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ.
Η συνάντηση, στην οποία συμμετείχαν επίσης η Επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος και ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ, έγινε κεκλεισμένων των θυρών και χωρίς αναλυτική κοινή ανακοίνωση ή συνέντευξη Τύπου. Το πολιτικό στίγμα δόθηκε κυρίως μέσα από αναρτήσεις στο X, με την Κάλας να μιλά για «περαιτέρω ενίσχυση» των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας, για τη σημασία των σχέσεων καλής γειτονίας και για τη συμβολή της Τουρκίας στην προστασία της Ανατολικής Πτέρυγας του ΝΑΤΟ.
Ο χρονισμός έχει τη δική του σημασία. Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στο κλείσιμο της κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ και στο μεταίχμιο πριν από την ανάληψη της Προεδρίας από την Ιρλανδία την 1η Ιουλίου. Για τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, το εξάμηνο της κυπριακής Προεδρίας ήταν εξ ορισμού πολιτικά ευαίσθητο, καθώς η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία. Η επίσκεψη Κάλας-Κος-Μπρούνερ εμφανίζεται έτσι ως προσπάθεια επανενεργοποίησης της ευρωτουρκικής ατζέντας, ακριβώς τη στιγμή που το ΝΑΤΟ ετοιμάζεται για τη Σύνοδο Κορυφής στην τουρκική πρωτεύουσα.
Από την πλευρά της, η ΕΕ επιδιώκει να ξανανοίξει πρακτικούς διαύλους με την Άγκυρα σε πεδία όπου θεωρεί ότι η Τουρκία είναι δύσκολο να παρακαμφθεί: ασφάλεια, ΝΑΤΟ, Ουκρανία, Μέση Ανατολή, μετανάστευση, ενέργεια και διασυνδεσιμότητα. Η παρουσία Κάλας, Κος και Μπρούνερ στην ίδια αποστολή δείχνει ακριβώς αυτό το εύρος της ευρωπαϊκής ατζέντας: η Κάλας για τη γεωπολιτική και την ασφάλεια, ο Μπρούνερ για τη μετανάστευση και η Κος για τη διεύρυνση, το εμπόριο, την ενέργεια και τις υποδομές που συνδέουν την Ευρώπη με την Κεντρική Ασία.
«Ήταν καλό που μίλησα σήμερα με τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για την περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας και για τη σημασία των σχέσεων καλής γειτονίας», ανέφερε η Κάλας. «Συζητήσαμε επίσης τον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και τις προετοιμασίες για τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα. Η Τουρκία συμβάλλει σημαντικά στην προστασία της Ανατολικής Πτέρυγας του ΝΑΤΟ».
Ο Μάγκνους Μπρούνερ έδωσε έμφαση στο δίπτυχο ασφάλεια-μετανάστευση. «Σήμερα στην Άγκυρα με την Κάγια Κάλας και τη Μάρτα Κος. Η συνεργασία για την ασφάλεια και τη μετανάστευση αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα τόσο για την ΕΕ όσο και για την Τουρκία και βασικό στοιχείο της ατζέντας μας. Η τρέχουσα γεωπολιτική κατάσταση έδειξε ότι αντιμετωπίζουμε κοινές προκλήσεις και πρέπει να συνεργαστούμε», ανέφερε.
Στο μεταναστευτικό σκέλος, η Άγκυρα έχει ήδη εξασφαλίσει κονδύλια ύψους 12,3 δισ. ευρώ για τη διαχείριση της μετανάστευσης έως το 2027, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάστηκαν στην τουρκική Βουλή τον περασμένο Οκτώβριο. Το αίτημα της τουρκικής πλευράς για συνεργασία βασισμένη σε «δίκαιο επιμερισμό ευθυνών και βαρών», όπως διατυπώθηκε ενόψει της επίσκεψης, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο νέου, μεγαλύτερου πακέτου, χωρίς ωστόσο αυτό να έχει επιβεβαιωθεί επίσημα από τις δύο πλευρές.
Η Μάρτα Κος, από την πλευρά της, άνοιξε περισσότερο το κάδρο, συνδέοντας την Τουρκία με το εμπόριο, την ενέργεια, την ασφάλεια και τις υποδομές. «Η σημασία της σχέσης μας με την Τουρκία δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί σε έναν ολοένα πιο ταραγμένο κόσμο», ανέφερε.
Όπως σημείωσε, με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συζητήθηκε το πώς η στενότερη συνεργασία στο εμπόριο, την ενέργεια και την ασφάλεια μπορεί να ωφελήσει και τις δύο πλευρές. Η ίδια είχε επίσης συναντήσεις για την προώθηση συγκεκριμένων έργων υποδομών στην Τουρκία, τα οποία, όπως είπε, μπορούν να καταστήσουν τις εμπορικές και ενεργειακές συνδέσεις μεταξύ Ευρώπης και Κεντρικής Ασίας ταχύτερες και φθηνότερες.
Η Κος, ωστόσο, πρόσθεσε και την ευρωπαϊκή υποσημείωση: «Ως υποψήφια προς ένταξη χώρα, αναμένουμε επίσης από την Τουρκία να ανταποκρίνεται στα υψηλότερα πρότυπα δημοκρατίας, κράτους δικαίου και ανθρωπίνων δικαιωμάτων».
Η τουρκική ανάγνωση της επίσκεψης είναι ότι η κοινή παρουσία Κάλας, Κος και Μπρούνερ σηματοδοτεί προσπάθεια των Βρυξελλών να δώσουν νέα ώθηση στον διάλογο με την Άγκυρα σε πολλά μέτωπα: τελωνειακή ένωση, βίζες, μετανάστευση, διασυνδεσιμότητα, ενέργεια, περιφερειακή ασφάλεια και άμυνα.
Σύμφωνα με τη Hürriyet Daily News, η Άγκυρα αναμενόταν να επαναφέρει στη συζήτηση το αίτημά της για μια «δίκαιη και αξιοκρατική» προσέγγιση στην ενταξιακή της πορεία, η οποία παραμένει ουσιαστικά παγωμένη από το 2018, καθώς και την έναρξη διαπραγματεύσεων για την επικαιροποίηση της τελωνειακής ένωσης. Στην ίδια ατζέντα βρίσκονται και τα ζητήματα των θεωρήσεων εισόδου, με την Άγκυρα να ζητά ευρύτερη διευκόλυνση για τους Τούρκους πολίτες μέχρι την πλήρη απελευθέρωση της βίζας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το SAFE, το νέο ευρωπαϊκό εργαλείο για την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας και των κοινών αμυντικών προμηθειών. Η Τουρκία θέλει να συμμετάσχει στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας, όμως η Κομισιόν έχει ήδη υπενθυμίσει ότι το νομικό πλαίσιο θέτει όρια.
Το όριο αυτό απαντά στη φιλοδοξία της Άγκυρας να μπει πιο οργανικά στους ευρωπαϊκούς αμυντικούς σχεδιασμούς. Ο ίδιος ο Ερντογάν είχε ζητήσει την ένταξη της Τουρκίας στις πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας της ΕΕ, υποστηρίζοντας ότι η συνεισφορά της Άγκυρας στην ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν πρέπει να παραβλέπεται.
«Δεν υπάρχει κανένα όφελος για κανέναν από τον αποκλεισμό των αμυντικών δυνατοτήτων της Τουρκίας λόγω στενών πολιτικών συμφερόντων», είχε δηλώσει. «Πρέπει να δημιουργήσουμε ένα δίκτυο ασφάλειας και άμυνας σε όλη τη Συμμαχία, που θα εκτείνεται από το Τέξας έως την Άγκυρα, χωρίς επιφυλάξεις ή όρους».
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ερντογάν έχει υποστηρίξει ότι η αποτροπή του ΝΑΤΟ και η ενότητα των συμμάχων έχουν γίνει πιο σημαντικές από ποτέ, υπογραμμίζοντας ότι η Τουρκία είναι καλά εξοπλισμένη για να προσαρμοστεί στο νέο περιβάλλον ασφάλειας. Η Άγκυρα επιχειρεί έτσι να εμφανιστεί ως αναντικατάστατος πάροχος ασφάλειας για την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ, προβάλλοντας τη γεωγραφική της θέση, τον στρατό της και την αμυντική της βιομηχανία.
Το Κυπριακό, αντίθετα, απουσίασε από τις δημόσιες τοποθετήσεις της 30ής Ιουνίου. Μόλις δύο ημέρες πριν από την επίσκεψη, σε συνέντευξή της στο τουρκικό πρακτορείο Anadolu, η Κάλας είχε σημειώσει ότι το Κυπριακό παραμένει σημαντικό θέμα στις σχέσεις Άγκυρας-Βρυξελλών, εκφράζοντας στήριξη στις προσπάθειες του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες για διάλογο. «Νομίζω ότι θα ξεκλείδωνε πολλά ζητήματα εάν υπάρξει μια ειρηνική διευθέτηση», είχε πει.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της ευρωπαϊκής προσέγγισης με την ΕΕ αναζητά στενότερη συνεργασία με την Τουρκία σε μια περίοδο γεωπολιτικής αστάθειας, αλλά την ίδια στιγμή συζητά με μια κυβέρνηση που επικρίνει για κράτος δικαίου, δημοκρατία και θεμελιώδη δικαιώματα.
Το πρόβλημα, όμως, δεν αφορά μόνο τις Βρυξέλλες. Αναδεικνύει και ένα διαχρονικό έλλειμμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής: την αδυναμία να μετατρέψει σταθερά τις τουρκικές απειλές, το casus belli και το Κυπριακό από διμερείς ή περιφερειακές εκκρεμότητες σε σκληρές ευρωπαϊκές προϋποθέσεις. Όσο αυτό δεν συμβαίνει, η Τουρκία μπορεί να διεκδικεί ρόλο στην ευρωπαϊκή άμυνα, ενώ οι ενστάσεις Ελλάδας και Κύπρου κινδυνεύουν να εμφανίζονται ως «παρένθεση» σε μια ευρύτερη γεωπολιτική συναλλαγή.
