Έχουμε φτάσει κουρασμένοι σε ένα ξενοδοχείο ή σε ένα σπίτι όπου πρόκειται να διανυκτερεύσουμε, αλλά μόλις ξαπλώσουμε ο ύπνος μοιάζει να εξαφανίζεται; Το στρώμα φαίνεται διαφορετικό, ένας ανεπαίσθητος θόρυβος γίνεται ξαφνικά ενοχλητικός και ξυπνάμε πολύ συχνότερα απ’ ό,τι στο σπίτι μας.
Το φαινόμενο είναι τόσο συνηθισμένο ώστε οι ειδικοί στην επιστήμη του ύπνου έχουν δώσει συγκεκριμένη ονομασία: Πρόκειται για το «Φαινόμενο της πρώτης νύχτας» (first-night effect).
Περιγράφει τις μεταβολές που παρατηρούνται στον ύπνο όταν περνάμε την πρώτη νύχτα σε ένα άγνωστο περιβάλλον. Συνήθως χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο για να αποκοιμηθούμε, ξυπνάμε συχνότερα και κοιμόμαστε συνολικά λιγότερο.
Σύμφωνα με τον Αχμάντ Μαγιελί, καθηγητή Ψυχιατρικής και ειδικό στη μελέτη του ύπνου στο Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, το φαινόμενο αφορά τους περισσότερους ανθρώπους, ακόμη και αν ορισμένοι δεν αντιλαμβάνονται κάποια ιδιαίτερη διαφορά. Κατά μέσο όρο, ο ύπνος σε ένα νέο περιβάλλον μπορεί να είναι κατά 20 έως 30 λεπτά συντομότερος.
Γιατί ο εγκέφαλος δεν «χαλαρώνει» εντελώς
Μια από τις επικρατέστερες επιστημονικές εξηγήσεις συνδέει το φαινόμενο με την εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Ο ύπνος αποτελεί μια κατάσταση κατά την οποία ο άνθρωπος είναι ιδιαίτερα ευάλωτος και ο εγκέφαλος φαίνεται να αντιμετωπίζει ένα άγνωστο περιβάλλον με μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα.
Έρευνες που έχουν καταγράψει την εγκεφαλική δραστηριότητα δείχνουν ότι κατά την πρώτη νύχτα σε έναν καινούργιο χώρο ο εγκέφαλος εξακολουθεί να αντιδρά περισσότερο σε άγνωστους ήχους ακόμη και κατά το βαθύ στάδιο ύπνου. Πρόκειται, σύμφωνα με τους ερευνητές, για έναν πιθανό μηχανισμό προστασίας που μας επιτρέπει να αντιληφθούμε γρηγορότερα μια ενδεχόμενη απειλή.
Η ερευνήτρια σε θέματα ύπνου Άννα Βικ έχει μελετήσει ειδικά το φαινόμενο. Όπως εξηγεί, την πρώτη νύχτα παρατηρείται μεγαλύτερη καθυστέρηση μέχρι να αποκοιμηθούμε, περισσότερα διαστήματα εγρήγορσης στη διάρκεια της νύχτας, μικρότερη συνολική διάρκεια και αποτελεσματικότητα του ύπνου, καθώς και καθυστερημένη έναρξη του ύπνου REM.
Το φαινόμενο είναι τόσο καλά τεκμηριωμένο ώστε λαμβάνεται υπόψη και στις επιστημονικές μελέτες του ύπνου. Όταν οι συμμετέχοντες κοιμούνται σε εργαστήριο, οι ερευνητές συχνά προβλέπουν μια πρώτη νύχτα προσαρμογής και δεν χρησιμοποιούν τα δεδομένα της ως αντιπροσωπευτικά του συνηθισμένου ύπνου τους.
Δεν φταίει όμως μόνο ο άγνωστος χώρος
Η βιολογική επαγρύπνηση αποτελεί μόνο ένα μέρος της εξήγησης. Όταν βρισκόμαστε μακριά από το σπίτι, αλλάζουν πολλά από τα ερεθίσματα που ο εγκέφαλος έχει μάθει να συνδέει με τον ύπνο.
Ένα διαφορετικό στρώμα ή μαξιλάρι, το φως από τον δρόμο, οι ήχοι του διαδρόμου ενός ξενοδοχείου, η κίνηση των αυτοκινήτων ή ακόμη και ένα μικρό φωτάκι μέσα στο δωμάτιο μπορούν να διαταράξουν τη συνηθισμένη διαδικασία χαλάρωσης. Παράλληλα, το ταξίδι συχνά ανατρέπει τη βραδινή ρουτίνα. Μπορεί να φάμε αργότερα, να δουλέψουμε στον υπολογιστή από το κρεβάτι ή να κοιμηθούμε διαφορετική ώρα.
Σημαντικό ρόλο παίζουν και η ψυχολογική κατάσταση. Δεν πρόκειται απαραίτητα για αρνητικό στρες. Η ανυπομονησία για ένα ταξίδι, ο ενθουσιασμός, η νοσταλγία για το σπίτι ή η αγωνία για μια σημαντική υποχρέωση της επόμενης ημέρας μπορούν να διατηρήσουν τον εγκέφαλο σε μεγαλύτερη εγρήγορση.
Ιδιαίτερα ευάλωτοι φαίνεται να είναι οι άνθρωποι που έχουν ούτως ή άλλως αυξημένο άγχος. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: Η ανησυχία ότι «δεν θα καταφέρω να κοιμηθώ» αυξάνει την ένταση και τελικά δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τον ύπνο.
Μερικοί άνθρωποι κοιμούνται καλύτερα μακριά από το σπίτι
Η αλλαγή περιβάλλοντος δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Ορισμένοι άνθρωποι διαπιστώνουν ότι κοιμούνται καλύτερα όταν ταξιδεύουν. Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι απομακρύνονται προσωρινά από τις υποχρεώσεις και τα ερεθίσματα που έχουν συνδέσει το σπίτι τους με το καθημερινό στρες.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν συστηματικά δυσκολίες στον ύπνο. Ένα διαφορετικό δωμάτιο δεν είναι συνδεδεμένο στη μνήμη τους με προηγούμενες νύχτες αϋπνίας και την αγωνία που τις συνοδεύει.
Τι μπορούμε να κάνουμε την πρώτη νύχτα – Και μία καλή συμβουλή
Το «φαινόμενο της πρώτης νύχτας» συνήθως υποχωρεί καθώς εξοικειωνόμαστε με το νέο περιβάλλον. Υπάρχουν, ωστόσο, τρόποι να διευκολύνουμε την προσαρμογή.
Οι ειδικοί συνιστούν να διατηρούμε όσο μπορούμε τη συνηθισμένη βραδινή μας ρουτίνα και να φροντίζουμε το δωμάτιο να είναι δροσερό και σκοτεινό. Καλό είναι επίσης να περιορίζουμε τις οθόνες πριν από την κατάκλιση και να διατηρούμε σταθερές ώρες ύπνου και αφύπνισης.
Βοηθητικά μπορούν να λειτουργήσουν και γνώριμα αντικείμενα που μεταφέρουν κάτι από το περιβάλλον του σπιτιού στον καινούργιο χώρο -για παράδειγμα, μια μάσκα ύπνου, μια μαξιλαροθήκη ή κάποιο άλλο αντικείμενο που αποτελεί μέρος της καθημερινής βραδινής ρουτίνας. Μια ήρεμη, οικεία δραστηριότητα, όπως το διάβασμα, μπορεί επίσης να κάνει το νέο δωμάτιο να φαίνεται λιγότερο ξένο.
Σε κάθε περίπτωση, μία κακή πρώτη νύχτα μακριά από το σπίτι δεν αποτελεί συνήθως λόγο ανησυχίας. Εάν όμως την επόμενη ημέρα έχουμε μια σημαντική επαγγελματική συνάντηση, εξέταση ή άλλη απαιτητική υποχρέωση, ο Μαγιελί δίνει μια απλή πρακτική συμβουλή: Όταν είναι δυνατόν, να φτάνουμε στον προορισμό μας μία ημέρα νωρίτερα. Έτσι δίνουμε στον εγκέφαλο τον χρόνο να εξοικειωθεί με το νέο περιβάλλον πριν από τη νύχτα κατά την οποία ο καλός ύπνος έχει πραγματικά σημασία.
Με πληροφορίες από Associated Press, The Conversation
