Προσπαθήστε να θυμηθείτε την τελευταία ημέρα που δεν ήταν ασφυκτικά γεμάτη με υποχρεώσεις, συναντήσεις και μετακινήσεις. Ήταν χθες; Μέσα στην τελευταία εβδομάδα; Ή μήπως δυσκολεύεστε ακόμη και να τη θυμηθείτε; Για πολλούς από εμάς, ο σύγχρονος τρόπος ζωής μοιάζει με μια αδιάκοπη ακολουθία απαιτητικών ημερών.
Σε νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Behavioral Sciences, επιστήμονες από ερευνητικά ιδρύματα της Σιγκαπούρης συγκέντρωσαν ευρήματα προηγούμενων μελετών και θεωριών, διατυπώνοντας ένα κεντρικό επιχείρημα: Οι αλλαγές που επέφερε ο σύγχρονος τρόπος ζωής συντελέστηκαν με ρυθμούς πολύ ταχύτερους από εκείνους με τους οποίους μπορεί να προσαρμοστεί βιολογικά ο άνθρωπος.
Η βασική τους θέση είναι η εξής: ο άνθρωπος εξελίχθηκε ώστε να ζει σε μικρές ομάδες οικείων προσώπων και να ανταποκρίνεται σε άμεσες, εύκολα αναγνωρίσιμες απειλές.
Σήμερα, όμως, ζούμε μέσα σε τεράστιες κοινωνίες, παραμένουμε διαρκώς συνδεδεμένοι και δεχόμαστε ταυτόχρονα πολλαπλές πιέσεις, γεγονός που ενισχύει την αίσθηση του ανταγωνισμού. Αυτή η «εξελικτική αναντιστοιχία» (evolutionary mismatch), σύμφωνα με τη νέα μελέτη, συμβάλλει στην εμφάνιση σοβαρών προβλημάτων σωματικής και ψυχικής υγείας, από την παχυσαρκία έως το άγχος.
«Το στρες και η μοναξιά αντιμετωπίζονται συχνά ως προσωπικά προβλήματα ή ως ζητήματα τρόπου ζωής. Ωστόσο, ενδέχεται να αντανακλούν και μια αναντιστοιχία ανάμεσα στο περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν οι άνθρωποι και στις συνθήκες στις οποίες εξελίχθηκαν ο νους και το σώμα μας», εξηγεί η περιβαλλοντική ψυχολόγος Sarah Chan από το Singapore University of Technology and Design – SUTD.
«Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να εστιάζουμε μόνο στην ανθεκτικότητα του ατόμου, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις και οι κοινότητές μας».
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι ενστικτώδεις αντιδράσεις μας διαμορφώθηκαν μέσα από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια εξέλιξης, με αποτέλεσμα να μην ανταποκρίνονται πλέον αποτελεσματικά στο σύγχρονο περιβάλλον, το οποίο μεταβλήθηκε ραγδαία μέσα στους τελευταίους δύο αιώνες.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κοινωνική σύγκριση. Πριν από την εποχή του διαδικτύου ήταν πολύ ευκολότερο να αντιληφθεί κανείς τη θέση του μέσα στην κοινωνική ομάδα όπου ανήκε. Σήμερα, αντίθετα, συγκρίνουμε διαρκώς τον εαυτό μας με φίλους, συγγενείς, διασημότητες αλλά και εντελώς αγνώστους.
«Ο ανταγωνισμός δεν είναι κάτι καινούργιο, όμως η σύγχρονη ζωή τον κάνει να μοιάζει διαρκής», σημειώνει ο ψυχολόγος της έρευνας Jose Yong από το James Cook University της Σιγκαπούρης. «Η εξελικτική προσέγγιση μπορεί να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι αντιδρούν τόσο έντονα στις κοινωνικές συγκρίσεις και στον φόβο ότι μένουν πίσω, ακόμη και όταν τα ερεθίσματα αυτά προέρχονται από αγνώστους ή από μια οθόνη και όχι από μια μικρή κοινωνική ομάδα».
Στην εξίσωση προστίθενται και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, των πανδημιών, της οικονομικής αστάθειας και των τεχνολογικών ανατροπών, όπως η ραγδαία εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτό το πλέγμα αλληλένδετων προκλήσεων με τον όρο «πολυκρίση» (polycrisis).
«Τα γεγονότα αυτά -από τις μεγάλες παγκόσμιες κρίσεις έως τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις τους– αναγνωρίζονται ολοένα και περισσότερο ως αλληλένδετα, καθώς το ένα ενισχύει την εμφάνιση και τις συνέπειες του άλλου», αναφέρουν στη μελέτη τους.
Όπως επισημαίνουν, η αύξηση του κόστους ζωής και η διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων, που επιδεινώθηκαν από χρηματοπιστωτικές κρίσεις και γεγονότα όπως η πανδημία του COVID-19, εντείνουν την οικονομική ανασφάλεια και την ανασφάλεια που σχετίζεται με την κοινωνική θέση. Αυτό, με τη σειρά του, ωθεί πολλούς ανθρώπους σε συμπεριφορές που οδηγούν στην επαγγελματική εξουθένωση (burnout), στη μείωση της κοινωνικής αλληλεγγύης (prosociality) και σε ακόμη μεγαλύτερη ανασφάλεια, δημιουργώντας φαύλους κύκλους που ενισχύουν τον κοινωνικό ανταγωνισμό και συμβάλλουν στην οικονομική στασιμότητα ή ακόμη και στη συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας.
Προγενέστερες έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι η πυκνή αστική κατοίκηση μπορεί να κάνει τον οργανισμό να λειτουργεί σαν να βρίσκεται διαρκώς υπό απειλή, ενώ η σύγχρονη κουλτούρα φαίνεται πλέον να επηρεάζει την ανθρώπινη εξέλιξη περισσότερο από πολλούς περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Οι ερευνητές ονομάζουν το θεωρητικό τους μοντέλο Υπόθεση της Κοινωνικής Εξελικτικής Αναντιστοιχίας και του Ανταγωνισμού (Social Evolutionary Mismatch and Competition Hypothesis – SEMCH) και εκτιμούν ότι η καλύτερη κατανόησή του θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση πολλών από τα ψυχολογικά προβλήματα της σύγχρονης εποχής.
Η θεωρία αυτή έχει, σύμφωνα με τους ίδιους, και πρακτικές εφαρμογές στον σχεδιασμό των πόλεων. Οι αστικοί χώροι μπορούν να διαμορφωθούν έτσι ώστε να προκαλούν μικρότερη αίσθηση συνωστισμού και ψυχικής επιβάρυνσης, με την ενίσχυση των χώρων πρασίνου και των φυσικών τοπίων να αποτελεί μια προφανή αφετηρία. Το ίδιο ισχύει και για τον ψηφιακό κόσμο. Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τις τεχνολογικές εξελίξεις, αλλά ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες θα πρέπει να σχεδιάζονται με τρόπο που να περιορίζει, αντί να ενισχύει, τα αισθήματα ανταγωνισμού.
Με πληροφορίες από Science Alert, Behavioral Sciences
