Το αριστούργημα του Καραβάτζιο που έκλεψε η Μαφία και έκρυβε στο σπίτι του «Νονός» της Κόζα Νόστρα

Η ιστορία μίας από τις πιο διάσημες κλοπές έργων τέχνης πρώτη φορά στο «φως».
Open Image Modal
Heritage Images via Getty Images

Πριν από πενήντα χρόνια, τον Οκτώβριο του 1969, το αριστούργημα του Καραβάτζιο Η Γέννηση με τους Αγίους Λαυρέντιο και Φραγκίσκο της Ασσίζης εκλάπη από εκκλησία του Παλέρμο στη Σικελία και το FBI το συμπεριέλαβε αυτομάτως στη λίστα με τα «most wanted» κλεμμένα έργα τέχνης.

Από την εκκλησία το έργο βρέθηκε στην κατοικία ενός παντοδύναμου «Νονού» της σικελικής Μαφίας, ο οποίος μάλιστα έκοψε ένα κομμάτι από τον καμβά προκειμένου να «πείσει» την Καθολική Εκκλησία ότι η επιστροφή του έργου προϋποθέτει ανταλλάγματα -αυτά, σύμφωνα με άγνωστη μαρτυρία ιερέα ο οποίος προσπάθησε να ανακτήσει το έργο. 

Η μαρτυρία αυτή καταγράφηκε σε βίντεο το 2001, το οποίο ωστόσο, παρέμενε «κλειδωμένο στo συρτάρι». Το οπτικό υλικό ήρθε τώρα στο «φως» από τον Guardian και αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές της διάσημης κλοπής. 

Ο μονσινιόρ Ρόκο Μπενεντέτο, ο οποίος δεν βρίσκεται πια στη ζωή -πέθανε το 2003- λέει στο βίντεο ότι το αριστούργημα του Καραβάτζιο βρισκόταν στην κατοικία του διαβόητου αφεντικού της σικελικής Μαφίας, Γκαετάνο Μπανταλαμέντι. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η μαρτυρία του ιερέα επιβεβαιώθηκε από τις αρχές μόλις πριν από έναν χρόνο. 

«Λίγους μήνες μετά την κλοπή έφτασε στο σπίτι μου μία επιστολή» λέει ο Μπενεντέτο στην κάμερα του σκηνοθέτη Μάσιμο Ντ′ Ανόλφι, ο οποίος είχε πάρει τη συνέντευξη για ένα ντοκιμαντέρ που γύριζε εκείνη την εποχή με θέμα τα κλεμμένα έργα τέχνης.

«Στην επιστολή οι κλέφτες έγραφαν: Έχουμε τον πίνακα. Εάν θέλετε να έρθουμε σε συμφωνία δημοσιεύστε αυτή την αγγελία στην εφημερίδα Giornale di Sicilia». 

Η αγγελία θα έδινε το «σήμα» ότι η Καθολική Εκκλησία είναι έτοιμη να συνομιλήσει. Ο Μπενεντέτο ενημέρωσε τον επιθεωρητή πολιτιστικών υποθέσεων του Παλέρμο, ο οποίος και δημοσίευσε την αγγελία.

Δύο εβδομάδες αργότερα, ο ιερέας έλαβε δεύτερη επιστολή -αυτή τη φορά ξεκάθαρα απειλητική, με τον κώδικα που χρησιμοποιεί η Μαφία. 

«Η επιστολή είχε και ένα μικρό κομμάτι από τον καμβά, προκειμένου να καταστεί σαφές ότι το έργο του Καραβάτζιο ήταν στα χέρια τους» λέει ο ιερέας στον Ντ′ Ανόλφι. «Πήγα κατευθείαν στον επιθεωρητή και τον ενημέρωσα για την εξέλιξη. Του άφησα το γράμμα και το κομμάτι από τον πίνακα». 

«Αυτό που έκανε η Μαφία με τον πίνακα το κάνει συνήθως στις απαγωγές» λέει ο 45χρονος -καταξιωμένος σκηνοθέτης- Μάσιμο Ντ′ Ανόλφι, ο οποίος οργανώνει προβολή της συνέντευξης του Ρόκο Μπενεντέτο τον επόμενο μήνα στο Παλέρμο, για την επέτειο των 50 ετών από τη μεγάλη κλοπή. «Έστειλαν ένα κομμάτι του πίνακα, όπως στέλνουν το δάχτυλο ή το αυτί των απαχθέντων», προσθέτει. 

Στη δεύτερη επιστολή η Μαφία ζητούσε να δημοσιευθεί ακόμη μία αγγελία στη Giornale di Sicilia, αλλά αυτή τη φορά ο επιθεωρητής αρνήθηκε και αντ′ αυτού κατήγγειλε τον ιερέα στην αστυνομία με την υποψία ότι είχε ο ίδιος οργανώσει την κλοπή. Ο Μπενεντέτο βρέθηκε -για μικρό χρονικό διάστημα- στο μικροσκόπιο των αρχών. 

«Ακόμη και από μένα πήραν δαχτυλικά αποτυπώματα. Αργότερα ο επιθεωρητής ζήτησε συγγνώμη. Είπε πώς είχαν κάνει λάθος, αλλά η ζημιά είχε γίνει» λέει ο Ντ′ Ανόλφι στον Guardian. 

Το έργο του Καραβάτζιο (ελαιογραφία, διαστάσεις 260 Χ1,97 εκατ) κοσμούσε την εκκλησία του Παλέρμο επί 350 χρόνια.

Προκειμένου να το αποσπάσουν από το κάδρο τα μέλη της Μαφίας χρησιμοποίησαν ξυράφια, με ό,τι σημαίνει αυτό. Μάλιστα, μία από τις θεωρίες που κυκλοφόρησαν ήταν ότι ο καμβάς είχε αφεθεί να σαπίζει σε έναν αχυρώνα οπότε και έπεσε «θύμα» των αρουραίων, 

Open Image Modal
Πανομοιότυπο αντίγραφο του κλεμμένου έργου στο παρεκκλήσι του Αγίου Λαυρεντίου
REDA&CO via Getty Images

Η μαρτυρία του Μπενεντέτο επιβεβαιώθηκε 17 ολόκληρα χρόνια αφότου μίλησε στην κάμερα του Ντ′ Ανόλφι, όταν τον Μάιο του 2018 οι ιταλικές αρχές αποκάλυψαν ότι ο Γκαετάνο Γκράντο, μέλος της Μαφίας που αποφάσισε να συνεργαστεί με την αστυνομία ομολόγησε ότι, το έργο ήταν στην κατοικία του Γκαετάνο Μπανταλαμέντι και ότι, η «φαμίλια» είχε έρθει σε επαφή με έμπορο έργων τέχνης από την Ελβετία -όπου πιθανότατα και βρίσκεται. 

Στις αρχές του 1970, λίγους μήνες μετά την κλοπή, όταν ο Μπενεντέτο δεν ήταν υπό αστυνομική έρευνα, ένας ιερέας από το Καρίνι, μία κωμόπολη σε απόσταση 12 μιλίων από το Παλέρμο, επικοινώνησε μαζί του προκειμένου να του πει ότι είχε δει φωτογραφία του κλεμμένου έργου. Ήταν κοινό μυστικό ότι η Μαφία έβαζε στο στόχαστρο της έργα τέχνης. Ο Μπενεντέτο ενημέρωσε την αστυνομία, αλλά όπως λέει στο βίντεο, δεν έγινε το παραμικρό. Η αστυνομία γνώριζε εδώ και χρόνια ότι ο πίνακας του Καραβάτζιο βρισκόταν στο Παλέρμο και ότι οι μαφιόζοι το χρησιμοποιούσαν ως τρόπαιο. Ένας πληροφοριοδότης της Μαφίας, ο Σαλβατόρε Καντσέμι είχε πει στους εισαγγελείς στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ότι ο πίνακας παρουσιαζόταν σε συναντήσεις των ισχυρότερων αφεντικών στη Σικελία ως σύμβολο γοήτρου. Ο Μπανταλαμέντι ήταν ένα από τα ισχυρά αφεντικά της σικελικής Μαφίας την εποχή εκείνη. Η αξία του δικτύου διακίνησης ηρωίνης το οποίο είχε υπό τον έλεγχο του υπολογίζεται σε 1,65 δισ. δολάρια. Συνελήφθη το 1984 στις ΗΠΑ και πέθανε σε νοσοκομείο της Μασαχουσέτης το 2004. 

Open Image Modal
Ο Γκαετάνο Μπανταλαμέντι
ASSOCIATED PRESS

Ο μονσινιόρ Ρόκο Μπενεντέτο είχε αρνηθεί να μιλήσει στους δημοσιογράφους μετά την κλοπή. Όταν λίγους μήνες πριν την κλοπή, τον προσέγγισε δημοσιογράφος της ιταλικής δημόσιας τηλεόρασης Rai λέγοντας του ότι θέλει να του πάρει συνέντευξη για τον Καραβάτζιο στο πλαίσιο αφιερώματος με τίτλο «Ξεχασμένα αριστουργήματα», αρνήθηκε. «Είπα στον δημοσιογράφο ότι αν το κοινό μάθει ότι έχουμε εδώ έναν Καραβάτζιο, τότε η κλοπή του είναι σίγουρη, αφού δεν υπάρχουν μέτρα ασφαλείας στην εκκλησία». Τα λόγια του ήταν προφητικά. 

Το ενδιαφέρον της ιστορίας είναι ότι, ο σκηνοθέτης Μάσιμο Ντ′ Ανόλφι δεν είχε συνειδητοποιήσει τη σημασία και αξία της μαρτυρίας του ιερέα, θεωρώντας ότι όλα όσα του έλεγε στην κάμερα ήταν ήδη γνωστά στις αρχές.