Ο Πέπης, ο γενειοφόρος καπετάνιος ενός μικρού αλιευτικού σκάφους, σηκώνει επιδέξια δύο λεοντόψαρα που πιάστηκαν σε πειραματικές παγίδες στα ανοικτά της Κύπρου, κόβει τα δηλητηριώδη αγκάθια τους, τα καθαρίζει και τα πετά σε έναν κουβά.
Γύρω του, η Μεσόγειος μοιάζει με γυαλί, με την ήρεμη επιφάνειά της να μην προδίδει σχεδόν τίποτα από τη δραματική αλλαγή που συντελείται κάτω από το νερό.
Η έμπειρη αυτή διαδικασία αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας επιστημόνων να παρακολουθήσουν και να περιορίσουν την εξάπλωση χωροκατακτητικών ειδών, όπως το λεοντόψαρο, στα νερά της Μεσογείου. Εδώ, η ζωή αλλάζει εξαιτίας ενός συνδυασμού της αύξησης της θερμοκρασίας της θάλασσας και της διώρυγας του Σουέζ, η οποία έχει διευκολύνει την είσοδο ψαριών από πιο τροπικές περιοχές.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα που συγκέντρωσε η Κυπριακή Ακαδημία Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών, βασισμένη σε μελέτες επιστημόνων από 11 χώρες, εκτιμάται ότι ένα νέο είδος εισέρχεται στη Μεσόγειο κάθε δύο εβδομάδες. Συνολικά, στη Μεσόγειο υπάρχουν περισσότερα από 1.000 μη αυτόχθονα είδη, σύμφωνα με την έκθεση, έναντι λιγότερων από 800 που είχαν καταγραφεί σε άλλη μελέτη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος για την περίοδο 2012-2017.
Οι τροπικοί «νεοφερμένοι» από την Ερυθρά Θάλασσα και άλλες περιοχές εκτοπίζουν τα αυτόχθονα είδη, αναδιαμορφώνουν τις τροφικές αλυσίδες και απειλούν την αλιεία, σύμφωνα με ειδικούς.
Πρόκειται για ακόμη μία ένδειξη των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, η οποία έχει προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στην Ευρώπη αυτό το καλοκαίρι, με κύματα καύσωνα-ρεκόρ, πυρκαγιές και ξηρασία. Και αποτελεί μεγάλη ανησυχία για τους περιβαλλοντολόγους: Παρότι η Μεσόγειος αντιστοιχεί μόλις στο 0,8% της παγκόσμιας θαλάσσιας έκτασης, φιλοξενεί ένα ποσοστό των θαλάσσιων ειδών του πλανήτη που, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, φτάνει έως και το 18%.
«Οι αλλαγές είναι δραματικές, ιδιαίτερα από το 2000 και μετά», δήλωσε ο Περικλής Κλείτου, θαλάσσιος επιστήμονας στο Marine and Environmental Research (MER) της Κύπρου, το οποίο μελετά τρόπους περιορισμού των επιπτώσεων των χωροκατακτητικών ειδών.
«Βλέπουμε όλο και περισσότερα μη αυτόχθονα είδη να εξαπλώνονται και να κυριαρχούν στο θαλάσσιο περιβάλλον και, δυστυχώς, όλο και λιγότερα αυτόχθονα είδη».
Τα νέα είδη κατακτούν τη Μεσόγειο
Το λεοντόψαρο μοιάζει με υποβρύχιο «πανκ», με ένα αγκαθωτό λοφίο σαν μοϊκάνα και μια μόνιμη έκφραση συνοφρυώματος. Δεν έχει γνωστό φυσικό θηρευτή στη Μεσόγειο και αρέσκεται πάρα πολύ στο να καταναλώνει τα αυτόχθονα ψάρια και καρκινοειδή, σύμφωνα με τους επιστήμονες.
Στα ανοικτά της Κύπρου, το MER δοκιμάζει επιλεκτικές παγίδες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να προσελκύουν λεοντόψαρα και μπλε καβούρια, επιτρέποντας παράλληλα σε άλλα είδη να διαφεύγουν.
Στην Ελλάδα, τα ολοένα και πιο συχνά ξενικά είδη διαταράσσουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Περισσότερα από 230 έχουν εισέλθει στα ελληνικά νερά τις τελευταίες δεκαετίες, δήλωσε η Παρασκευή Καραχλέ, διευθύντρια ερευνών στο Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών.
Τα νέα είδη διαταράσσουν το οικοσύστημα με διαφορετικούς τρόπους. Τα λαγόψαρα, για παράδειγμα, τρέφονται σε μεγάλο βαθμό με φύκια, δημιουργώντας άγονες περιοχές στον βυθό και ανταγωνιζόμενα τα αυτόχθονα φυτοφάγα ψάρια της Μεσογείου, ανέφερε η Καραχλέ.
Ο λαγοκέφαλος είναι σαρκοφάγο ψάρι του οποίου οι τοξίνες μπορεί να αποβούν θανατηφόρες για τον άνθρωπο. Επιτίθεται σε άλλα ψάρια και πιθανόν να συνδέεται με τη μειωμένη αλίευση χταποδιών που έχει παρατηρηθεί. Ασημί, με μαύρες κηλίδες, θυμίζει «νταή», με διογκωμένα μάτια και μεγάλα μπροστινά δόντια.
Οι ελληνικές και κυπριακές Αρχές έχουν προσφέρει αμοιβές στους αλιείς για τα αλιεύματα λαγοκέφαλων.
«Τα χωροκατακτητικά είδη κατακτούν τις θάλασσές μας και αυτό επηρεάζει τόσο την τοπική βιοποικιλότητα όσο και την οικονομία», δήλωσε η Χριστίνα Κακούλλη, θαλάσσια βιολόγος στο MER.
Οι επιστήμονες αναζητούν τρόπους προσαρμογής
Οι επιστήμονες αναζητούν τρόπους προσαρμογής στη νέα πραγματικότητα. Μία από τις επιλογές είναι να εξοικειωθούν οι καταναλωτές με την κατανάλωση νέων ειδών ψαριών. Το λεοντόψαρο είναι ασφαλές για κατανάλωση αφού αφαιρεθούν τα αγκάθια του. Ο Πέπης, ο καπετάνιος του αλιευτικού, προτείνει να αλευρώνεται πριν από το τηγάνισμα.
«Στην αρχή ο κόσμος φοβόταν, αλλά τώρα καταλαβαίνει ότι είναι ένα ψάρι υψηλής ποιότητας και πολύ νόστιμο», δήλωσε ο Πέτρος Γιανγκού, σεφ που συνεργάζεται με το MER στο Life Prometheus, ένα πρόγραμμα χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο εξετάζει τρόπους περιορισμού της τυχαίας αλίευσης καρχαριών και σαλαχιών, ενώ παράλληλα ενθαρρύνει τρόπους αλίευσης χωροκατακτητικών ειδών.
Αγορές για τα νέα είδη αναπτύσσονται στον Λίβανο και την Τουρκία, ενώ τα μπλε καβούρια του Ατλαντικού έχουν βρει αγοραστές στην Τυνησία.
Έλληνες θαλάσσιοι ερευνητές έχουν δοκιμάσει τρόπους απομάκρυνσης των τοξινών από τον λαγοκέφαλο, ώστε να μετατραπεί σε ιχθυάλευρο για εκτρεφόμενα λαβράκια, ανέφερε η Καραχλέ. Άλλες έρευνες έχουν εξετάσει πιθανές χρήσεις των ξενικών ειδών σε καλλυντικά, συμπληρώματα διατροφής, δερμάτινα προϊόντα και προϊόντα ανακούφισης από τον πόνο.
Η αξιοποίηση των «νεοφερμένων» μπορεί να είναι ευκολότερη από την αντιμετώπιση του προβλήματος της εξάπλωσης και των επιπτώσεών τους με έναν και μόνο τρόπο. Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι απαιτείται συνεχής και μακροπρόθεσμη παρακολούθηση.
«Η θάλασσα είναι πολύπλοκη», δήλωσε ο Κλείτου. «Υπάρχουν τόσες πολλές μεταβλητές που αλληλεπιδρούν ταυτόχρονα».
