Η άνοια είναι μια κατάσταση που δυστυχώς επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, αλλά και τις οικογένειες τους. Καθώς μεγαλώνουμε, είναι φυσικό να μας απασχολεί όλο και περισσότερο το πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τον εγκέφαλό μας υγιή και να μειώσουμε, όσο είναι δυνατό, τους παράγοντες που συνδέονται με τον κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης.
Γι’ αυτό και δίνουμε σημασία σε πολλά διαφορετικά πράγματα: προσπαθούμε να τρεφόμαστε καλύτερα, να ασκούμαστε, να κοιμόμαστε επαρκώς, να διατηρούμε κοινωνικές επαφές και να ελέγχουμε την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη και άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία μας. Όμως, υπάρχει ένας παράγοντας που συχνά δεν σκεφτόμαστε καθόλου: το περιβάλλον στο οποίο ζούμε.
Η γειτονιά μας, η ποιότητα του αέρα, η πρόσβαση σε υπηρεσίες, οι χώροι πρασίνου, αλλά και οι ευκαιρίες για κοινωνική επαφή μπορεί να αποτελούν μέρος της ευρύτερης εικόνας της υγείας του εγκεφάλου.
Μια νέα μεγάλη μελέτη από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Cambridge, που δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open , εξετάζει ακριβώς αυτή τη σχέση. Και το εύρημά της είναι πιο σύνθετο από το απλό «η πόλη είναι χειρότερη από την ύπαιθρο».
Η υψηλότερη θνησιμότητα δεν εντοπίστηκε ούτε στις μεγάλες πόλεις ούτε στην ύπαιθρο
Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από 40.948.445 ανθρώπους στην Αγγλία, οι οποίοι παρακολουθήθηκαν από το 2011 έως το 2023. Εξέτασαν την πυκνότητα του πληθυσμού στις περιοχές όπου ζούσαν και τη συνέδεσαν με θανάτους που σχετίζονταν με άνοια.
Το αποτέλεσμα είχε μια χαρακτηριστική μορφή ανεστραμμένου U: η θνησιμότητα από άνοια ήταν υψηλότερη στις περιοχές ενδιάμεσης πυκνότητας, περίπου στις 20 έως 40 κατοικίες/άτομα ανά εκτάριο, και χαμηλότερη τόσο στις πολύ πυκνές αστικές περιοχές όσο και στις αραιοκατοικημένες αγροτικές. Οι περιοχές αυτές περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων προάστια και αστικές παρυφές.
Το εύρημα αυτό δεν σημαίνει ότι το να ζούμε σε ένα προάστιο προκαλεί άνοια. Η μελέτη ήταν παρατηρησιακή και εξέτασε τη θνησιμότητα, όχι το αν κάποιος εμφάνισε για πρώτη φορά άνοια. Επιπλέον, οι ίδιοι οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν συνυπολογίστηκαν οι κοινωνικοοικονομικές, περιβαλλοντικές και άλλες συνθήκες της γειτονιάς, μεγάλο μέρος της διαφοράς μεταξύ των περιοχών μειώθηκε.
Τι ρόλο παίζει τελικά η ίδια η γειτονιά;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της έρευνας. Οι επιστήμονες δεν εξέτασαν μόνο πόσοι άνθρωποι ζουν σε μια περιοχή, αλλά και τι συνθήκες επικρατούν εκεί: εισόδημα, απασχόληση, εκπαίδευση, εγκληματικότητα, ποιότητα του εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος, κατοικία και πρόσβαση σε υπηρεσίες.
Οι παράγοντες που σχετίζονταν περισσότερο με τη μείωση της διαφοράς ήταν η πρόσβαση σε υπηρεσίες και η ποιότητα του εξωτερικού περιβάλλοντος. Σε ένα υποθετικό σενάριο των ερευνητών, όπου οι περιοχές με τις χειρότερες συνθήκες θα βελτιώνονταν από το χαμηλότερο στο αμέσως επόμενο επίπεδο, ο συνδυασμός καλύτερης πρόσβασης σε υπηρεσίες και καλύτερου εξωτερικού περιβάλλοντος αντιστοιχούσε σε εκτιμώμενη μείωση των θανάτων από άνοια κατά 10,5%. Πρόκειται για μοντελοποιημένη εκτίμηση και όχι για αποτέλεσμα πραγματικής παρέμβασης.
Πράσινο, δρόμοι και ατμοσφαιρική ρύπανση
Η ιδέα ότι το περιβάλλον όπου ζούμε μπορεί να επηρεάζει τον εγκέφαλό μας δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση στο Ageing Research Reviews, η οποία εξέτασε 185 μελέτες, βρήκε ενδείξεις ότι η έκθεση σε ατμοσφαιρική ρύπανση, ιδιαίτερα στα PM2.5 και στο διοξείδιο του αζώτου, συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Αντίθετα, περισσότερη πρασινάδα στην περιοχή κατοικίας και συχνότερη κοινωνική επαφή συσχετίστηκαν με χαμηλότερο κίνδυνο.
Πιο πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, που δημοσιεύθηκε το 2024, εξέτασε αντικειμενικά μετρημένα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος. Και εκεί, η ατμοσφαιρική ρύπανση και η μεγαλύτερη εγγύτητα σε μεγάλους δρόμους συνδέθηκαν με υψηλότερο κίνδυνο άνοιας, ενώ οι χώροι πρασίνου και οι λεγόμενοι «πράσινοι» ή «μπλε» χώροι, όπως πάρκα και περιοχές κοντά σε νερό, συνδέθηκαν γενικά με χαμηλότερο κίνδυνο.
Και οι κοινωνικές σχέσεις έχουν σημασία
Μια γειτονιά δεν είναι μόνο δρόμοι, κτίρια και πάρκα. Είναι και οι άνθρωποι που ζουν γύρω μας και οι ευκαιρίες που έχουμε για κοινωνική επαφή.
Μελέτη του 2024, η οποία χρησιμοποίησε δεδομένα από 9.251 ανθρώπους στο Health and Retirement Study των ΗΠΑ, διαπίστωσε ότι η διαβίωση σε γειτονιές με μεγαλύτερη κοινωνικοοικονομική στέρηση συνδεόταν με 18% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, ενώ οι πιο «αποδιοργανωμένες» γειτονιές συνδέονταν με 27% υψηλότερο κίνδυνο. Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης τον ρόλο της κοινωνικής απομόνωσης και βρήκαν ενδείξεις ότι μπορεί να αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς που συνδέουν το περιβάλλον της γειτονιάς με την υγεία του εγκεφάλου.
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε πάντα τη γειτονιά μας, μπορούμε όμως να προσέξουμε άλλους παράγοντες
Η νέα μελέτη δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανησυχούμε για το αν ζούμε σε πόλη, προάστιο ή χωριό. Ο τόπος κατοικίας είναι ένα σύνθετο σύνολο πολλών παραγόντων και δεν αποτελεί από μόνος του διάγνωση ή αιτία άνοιας.
Άλλωστε, η Επιτροπή Lancet για την πρόληψη της άνοιας έχει αναγνωρίσει 14 τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου σε όλη τη διάρκεια της ζωής, μεταξύ των οποίων η απώλεια ακοής, η υπέρταση, η σωματική αδράνεια, ο διαβήτης, το κάπνισμα, η κατάθλιψη, η κοινωνική απομόνωση, η ατμοσφαιρική ρύπανση, η υψηλή LDL χοληστερόλη και η μη αντιμετωπισμένη απώλεια όρασης. Η Επιτροπή εκτίμησε ότι συνολικά αυτοί οι παράγοντες συνδέονται με περίπου 45% των περιστατικών άνοιας παγκοσμίως, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το 45% των περιστατικών μπορεί να αποτραπεί με βεβαιότητα σε κάθε άτομο.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επίσης αναφέρει ότι η σωματική δραστηριότητα, η μη κατανάλωση καπνού, η υγιεινή διατροφή, η κοινωνική και γνωστική δραστηριότητα, η αντιμετώπιση της υπέρτασης, της χοληστερόλης και του σακχάρου, καθώς και η αντιμετώπιση προβλημάτων ακοής και όρασης, είναι μεταξύ των μέτρων που μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου γνωστικής έκπτωσης και άνοιας.
Τελικά, φταίει η πόλη ή η γειτονιά;
Η νέα έρευνα μας οδηγεί σε ένα πιο σύνθετο συμπέρασμα. Δεν είναι τόσο απλό όσο «πόλη εναντίον χωριού». Αυτό που φαίνεται να έχει σημασία είναι το σύνολο των συνθηκών μέσα στις οποίες ζούμε: πόσο εύκολα μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, αν υπάρχουν ασφαλείς και ευχάριστοι εξωτερικοί χώροι, ποια είναι η ποιότητα του αέρα, πόσο κοινωνικά συνδεδεμένοι είμαστε και ποιες είναι οι ευρύτερες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες.
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα της μελέτης: η υγεία του εγκεφάλου δεν αφορά μόνο όσα κάνουμε ως άτομα, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο τα κάνουμε. Τα ευρήματα αφορούν την Αγγλία και δεν αποδεικνύουν ότι μια συγκεκριμένη γειτονιά προκαλεί άνοια. Δείχνουν, όμως, ότι ο σχεδιασμός των περιοχών όπου ζούμε και η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες αποτελούν πεδία που αξίζει να εξετάζονται περισσότερο στην πρόληψη και την υγιή γήρανση.
Με πληροφορίες από JAMA Network Open ,Ageing Research Reviews, Health and Retirement Study , Lancet,Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας
